Γράφει η Άννα Κωνσταντινίδη Απέργη, Special Advisor – Diversity Charter Greece
Η ηλικία υπήρξε για δεκαετίες μία από τις πλέον «αόρατες» διαστάσεις της διαφορετικότητας. Παρότι η ευρωπαϊκή και διεθνής έννομη τάξη αναγνωρίζει εδώ και χρόνια την απαγόρευση των διακρίσεων λόγω ηλικίας, η πραγματικότητα στους χώρους εργασίας αποδεικνύει ότι το φαινόμενο του ageism εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις συχνότερες μορφές αποκλεισμού. Σήμερα, ωστόσο, το ζήτημα εισέρχεται σε μια νέα περίοδο θεσμικής και πολιτικής ωρίμανσης, καθώς η δημογραφική γήρανση, οι ελλείψεις ανθρώπινου δυναμικού και η ανάγκη διατήρησης της κοινωνικής συνοχής ωθούν διεθνείς οργανισμούς και ευρωπαϊκούς θεσμούς να θέσουν την ηλικιακή ισότητα στο επίκεντρο της δημόσιας πολιτικής.
Η συζήτηση δεν αφορά πλέον μόνο την προστασία των μεγαλύτερων ηλικιακά εργαζομένων ατόμων από δυσμενείς διακρίσεις, αλλά κυρίως τη μετάβαση σε ένα νέο μοντέλο αγοράς εργασίας, όπου η ηλικιακή διαφορετικότητα, αντιμετωπίζεται ως στρατηγικό πλεονέκτημα για την οικονομία, την καινοτομία και τη βιωσιμότητα των οργανισμών.
Μία από τις σημαντικότερες διεθνείς εξελίξεις των τελευταίων ετών είναι η αναγνώριση της ηλικιακής διάκρισης ως ζητήματος ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το Γραφείο της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (OHCHR) επισημαίνει ότι τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, εξακολουθούν να υφίστανται αποκλεισμό, στερεότυπα και συστηματικές διακρίσεις σε πολλούς τομείς της κοινωνικής και οικονομικής ζωής και ότι το ισχύον διεθνές νομικό πλαίσιο εμφανίζει σημαντικά κενά ως προς την προστασία τους.
Επίσης, το 2025 το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ ενέκρινε την έναρξη διαδικασίας επεξεργασίας ενός νέου διεθνούς δεσμευτικού κειμένου για τα δικαιώματα των ηλικιωμένων προσώπων. Η εξέλιξη αυτή αποτελεί ιστορική τομή, καθώς για πρώτη φορά διαμορφώνεται η προοπτική δημιουργίας εξειδικευμένης διεθνούς συνθήκης για την προστασία από τον ηλικιακό αποκλεισμό και τις διακρίσεις λόγω ηλικίας.
Παράλληλα, οι πρόσφατες εκθέσεις του ΟΗΕ συνδέουν άμεσα τη γήρανση του πληθυσμού με την ανάγκη ανάπτυξης πολιτικών δια βίου μάθησης, προώθησης της απασχόλησης σε όλες τις ηλικίες και καταπολέμησης των στερεοτύπων που περιορίζουν τη συμμετοχή των μεγαλύτερων ηλικιακά εργαζομένων στην αγορά εργασίας.
Επιπλέον, καθοριστική υπήρξε και η παρέμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης, το οποίο το 2025 υιοθέτησε την Σύσταση 2291 (2025), Καταπολέμηση των Διακρίσεων με Βάση την Ηλικία κατά των Ηλικιωμένων Ατόμων, και το σχετικό Ψήφισμα 2592 (2025) της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης. Στα κείμενα αυτά, διατυπώνεται ρητά η θέση ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν περιορίζονται ούτε αποδυναμώνονται με την ηλικία και ότι οι πολιτικές ισότητας οφείλουν να προστατεύουν αποτελεσματικά και τα μεγαλύτερης ηλικίας άτομα.
Το Συμβούλιο της Ευρώπης, επίσης υπογραμμίζει ότι το ageism εκδηλώνεται μέσα από στερεότυπα περί μειωμένης παραγωγικότητας, χαμηλότερης προσαρμοστικότητας στις τεχνολογικές αλλαγές ή περιορισμένων δυνατοτήτων επαγγελματικής εξέλιξης. Οι αντιλήψεις αυτές επηρεάζουν καθοριστικά τις διαδικασίες προσλήψεων, κατάρτισης και προαγωγής, δημιουργώντας συστημικά εμπόδια στη συμμετοχή των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας στην αγορά εργασίας.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται επίσης στην ανάγκη ανάπτυξης πολιτικών διαγενεακής συνεργασίας, οι οποίες μπορούν να λειτουργήσουν ως εργαλείο αντιμετώπισης των στερεοτύπων και ενίσχυσης της κοινωνικής συνοχής.
Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, εξακολουθεί να ισχύει η Οδηγία 2000/78/ΕΚ, η οποία απαγορεύει τις διακρίσεις λόγω ηλικίας στην απασχόληση και την εργασία. Η προστασία καλύπτει τις προσλήψεις, τους όρους εργασίας, τις προαγωγές, την εκπαίδευση και την πρόσβαση στην επαγγελματική εξέλιξη.
Ωστόσο, οι πιο πρόσφατες εξελίξεις δείχνουν ότι η νομοθεσία από μόνη της δεν αρκεί. Η νέα πανευρωπαϊκή μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με τίτλο Study on discrimination on the grounds of age in the EU, κατέδειξε ότι ο τομέας της απασχόλησης αποτελεί το πεδίο όπου οι διακρίσεις λόγω ηλικίας εμφανίζονται συχνότερα σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Πάνω από τους μισούς Ευρωπαίους πολίτες θεωρούν ότι η ηλικία λειτουργεί ως αρνητικός παράγοντας κατά τη διαδικασία επιλογής προσωπικού.
Η μελέτη αναδεικνύει επίσης ότι οι ηλικιακές διακρίσεις δεν αφορούν αποκλειστικά τους μεγαλύτερους ηλικιακά εργαζόμενους, αλλά επηρεάζουν συνολικά τη διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού, δημιουργώντας ανισότητες στις προσλήψεις, στις αμοιβές, στην εκπαίδευση και στις ευκαιρίες επαγγελματικής ανέλιξης.
Ίσως η σημαντικότερη πολιτική μεταβολή που παρατηρείται σήμερα είναι η σταδιακή μετάβαση από την προσέγγιση της «ενεργού γήρανσης», προς την ευρύτερη έννοια της «ηλικιακής συμπερίληψης».
Η AGE Platform Europe πρότεινε το 2025 τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου Ευρωπαϊκού Σχεδίου Δράσης, το οποίο θα περιλαμβάνει παρεμβάσεις στην απασχόληση, στη δια βίου μάθηση, στην επανακατάρτιση των εργαζομένων και στην αντιμετώπιση των στερεοτύπων στους χώρους εργασίας.
Η νέα προσέγγιση προωθεί το λεγόμενο «age-inclusive workplace», δηλαδή ένα εργασιακό περιβάλλον στο οποίο οι εργαζόμενοι όλων των ηλικιών έχουν ίσες ευκαιρίες συμμετοχής, μάθησης, εξέλιξης και ηγεσίας. Πρόκειται για μια στρατηγική που αναγνωρίζει ότι η καινοτομία και η παραγωγικότητα ενισχύονται όταν συνυπάρχουν διαφορετικές γενιές μέσα στον ίδιο οργανισμό.
Στην Ελλάδα, η προστασία από τις διακρίσεις λόγω ηλικίας, ενσωματώνεται στο πλαίσιο της ίσης μεταχείρισης στην εργασία και κατοχυρώνεται από τον εργατικό νομοθετικό κώδικα και το δίκαιο κατά των διακρίσεων. Ο Ν. 4443/2016, με τον οποίο ενσωματώθηκε η Οδηγία 2000/78/ΕΚ, απαγορεύει κάθε άμεση ή έμμεση διάκριση λόγω ηλικίας στην απασχόληση και την εργασία, καλύπτοντας το σύνολο του εργασιακού βίου, από την πρόσβαση στην εργασία και την επαγγελματική κατάρτιση έως την υπηρεσιακή εξέλιξη και τη λύση της εργασιακής σχέσης. Η προστασία αυτή συνιστά κρίσιμο εργαλείο για την αντιμετώπιση του ηλικιακού αποκλεισμού και την προώθηση ενός εργασιακού περιβάλλοντος ίσων ευκαιριών για όλες τις ηλικιακές ομάδες.
Η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ) έχει επανειλημμένα υπογραμμίσει την ανάγκη αποτελεσματικής εφαρμογής των αρχών της ίσης μεταχείρισης και της προστασίας από τις διακρίσεις στον χώρο εργασίας. Στις παρατηρήσεις της επί του σχεδίου νόμου «Δίκαιη Εργασία για Όλους», η ΕΕΔΑ ανέδειξε τη σημασία της ευθυγράμμισης της εθνικής νομοθεσίας με τα ευρωπαϊκά και διεθνή πρότυπα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της ουσιαστικής εφαρμογής των μηχανισμών κατά των διακρίσεων.
Η θέση αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς η Ελλάδα, όπως και το σύνολο της Ευρώπης, αντιμετωπίζει σημαντικές δημογραφικές προκλήσεις, οι οποίες καθιστούν αναγκαία την αξιοποίηση του συνόλου του ανθρώπινου δυναμικού ανεξαρτήτως ηλικίας.
Οι εξελίξεις λοιπόν των τελευταίων ετών, καταδεικνύουν ότι η ηλικιακή ισότητα εξελίσσεται σε μία από τις σημαντικότερες πολιτικές και νομικές προτεραιότητες της Ευρώπης και ότι η ανάγκη προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων όλων των συνανθρώπων μας χωρίς καμία εξαίρεση, οδηγούν σε μια νέα εποχή, κατά την οποία η ηλικία αντιμετωπίζεται ως θεμελιώδης διάσταση της διαφορετικότητας.
Πηγές:
- Ageing General Assembly: https://social.desa.un.org/issues/ageing/general-assembly
- EU Action Plan to Combat Ageism: https://www.age-platform.eu/content/uploads/2025/09/AGE_Action-Plan-on-Ageism_2025-layout_version.pdf
- OHCHR-Older persons: https://www.ohchr.org/en/topic/older-persons
- Human Rights of Older Persons: https://europe.ohchr.org/areas-of-work/human-rights-older-persons
- Ageing General Assembly: https://social.desa.un.org/issues/ageing/general-assembly
- Overcoming age-based discrimination against older persons: https://pace.coe.int/en/files/34158/html
- Age discrimination: https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/combatting-discrimination/age-discrimination_en
- Κείμενο παρατηρήσεων της ΕΕΔΑ επί του ΣχΝ του Υπουργείου Εργασίας «Δίκαιη Εργασία για Όλους": https://www.nchr.gr/ta-nea-mas/2105-keimeno-paratiriseon-tis-eeda-epi-tou-sxn-tou-ypourgeiou-ergasias-dikaii-ergasia-gia-olous.html
