Γράφει η Άννα Κωνσταντινίδη Απέργη, Special Advisor – Diversity Charter Greece
Η ετήσια Έκθεση της Επιθεώρηση Εργασίας, θα λέγαμε ότι είναι ο καθρέφτης της εγχώριας κατάστασης των εργασιακών σχέσεων, ενός πεδίου όπου το δίκαιο δοκιμάζεται καθημερινά απέναντι στην πράξη..
Τα ευρήματα της Έκθεσης, είτε αφορούν την μορφή της εργασίας (είτε αυτή είναι δηλωμένη, είτε αδήλωτη), είτε τις παραβάσεις σε ζητήματα ωραρίων, ασφάλειας και υγείας, είτε ακόμη και τις μορφές παρενόχλησης, άνισης μεταχείρισης και διάκρισης, αναδεικνύουν για άλλη μία φορά το σταθερό συμπέρασμα, πως, η ύπαρξη των κανόνων, των νόμων δηλαδή, δεν εγγυάται την εφαρμογή τους στην πράξη. Και εκεί ακριβώς εδράζεται η έννοια του κράτους δικαίου στον χώρο της εργασίας.
Σε νομικό επίπεδο, η ελληνική έννομη τάξη διαθέτει ένα εκτενές πλέγμα προστασίας μέσα από το Σύνταγμα μας και τις διατάξεις περί ανθρώπινης αξίας και ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας, έως την ενσωμάτωση ευρωπαϊκών οδηγιών για την ίση μεταχείριση, την υγεία, την ασφάλεια και την προστασία από διακρίσεις. Ωστόσο, η Έκθεση του 2025 καταδεικνύει με σαφήνεια ότι η κανονιστική επάρκεια δεν συνοδεύεται πάντοτε από θεσμική αποτελεσματικότητα.
Το ζήτημα εδώ δεν είναι μόνο ποσοτικό, δεν είναι δηλαδή απλώς ο αριθμός των ελέγχων ή των επιβαλλόμενων κυρώσεων. Είναι βαθιά ποιοτικό, καθώς αφορά το κατά πόσο οι ελεγκτικοί μηχανισμοί λειτουργούν αποτρεπτικά, το κατά πόσο τα εργαζόμενα πρόσωπα αισθάνονται ασφάλεια να καταγγείλουν περιστατικά παραβιάσεων και κατά πόσο η εργασία τελικά αντιμετωπίζεται ως δικαίωμα.
Διαβάστε επίσης: Τρανς ορατότητα σε εποχές θεσμικής οπισθοδρόμησης
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η διάσταση των διακρίσεων και της παρενόχλησης στον χώρο εργασίας. Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί με την ενσωμάτωση ευρωπαϊκών προτύπων, η πραγματικότητα δείχνει ότι άτομα που ανήκουν σε πιο ευάλωτες ομάδες όπως γυναίκες και θηλυκότητες, ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, ανάπηρα άτομα, εργαζόμενα άτομα με μεταναστευτικό/προσφυγικό προφίλ, Ρομά κλπ, εξακολουθούν να βιώνουν πολλαπλούς και διαθεματικούς αποκλεισμούς.
Η μη καταγραφή ή υποκαταγραφή τέτοιων περιστατικών δεν αναιρεί την ύπαρξή τους, αντίθετα αναδεικνύει τα όρια των υφιστάμενων μηχανισμών. Και ιδιαίτερα στην περίπτωση των τρανς ατόμων, το ότι δεν υπάρχουν στοιχεία ή εάν υπάρξουν είναι μηδαμινά, είναι αποκαλυπτική καθώς δεν πρόκειται για απουσία διακρίσεων ή παρενοχλήσεων κατά τρανς ατόμων, αλλά για απουσία πρόσβασης των ατόμων αυτών στην εργασία. Όταν ένα σημαντικό μέρος της τρανς κοινότητας αποκλείεται ήδη από την είσοδο ή τη διατήρηση στην εργασία, τότε είναι αναμενόμενο να μην εμφανίζεται στις καταγραφές παραβιάσεων. Η αορατότητα αυτή είναι και το πιο σκληρό αποτύπωμα ενός δομικού αποκλεισμού που προηγείται της ίδιας της παραβίασης δικαιωμάτων.
Και εδώ ακριβώς εισέρχεται η πολιτική διάσταση. Η εργασία είναι χώρος άσκησης εξουσίας, διαπραγμάτευσης δικαιωμάτων και, πολλές φορές, αναπαραγωγής ανισοτήτων. Όταν η παραβατικότητα εμφανίζεται ως «κανονικότητα", τότε το πρόβλημα δεν είναι μόνο εργοδοτικό, είναι θεσμικό και εν τέλει είναι πρόβλημα δημοκρατίας.
Τι μπορεί να κάνει η Πολιτεία:
- Ενίσχυση της θεσμικής ανεξαρτησίας και των πόρων της Επιθεώρησης Εργασίας, ώστε να διασφαλίζεται η αποτελεσματικότητα και η αμεροληψία των ελέγχων.
- Συστηματική καταγραφή και παρακολούθηση περιστατικών διακρίσεων στον χώρο εργασίας, με ειδική έμφαση στη διαθεματικότητα (φύλο, έκφραση/ταυτότητα/χαρατηριστικά φύλου, σεξουαλικό προσανατολισμό, αναπηρία, εθνική καταγωγή κ.λπ.).
- Εναρμόνιση και ενίσχυση του εθνικού πλαισίου με το ευρωπαϊκό κεκτημένο, ιδίως ως προς την εφαρμογή των αρχών της ίσης μεταχείρισης και της προστασίας από παρενόχληση.
- Εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση τόσο των επιχειρήσεων και οργανισμών, όσο και των εργαζομένων προσώπων, με στόχο τη μετάβαση από την τυπική συμμόρφωση, σε ουσιαστική κουλτούρα σεβασμού των δικαιωμάτων.
- Θεσμοθέτηση αποτελεσματικών και προσβάσιμων μηχανισμών καταγγελιών, που να διασφαλίζουν την προστασία από αντίποινα και την εμπιστευτικότητα.
- Στενότερη συνεργασία με Ανεξάρτητες Αρχές όπως η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ), κοινωνικούς εταίρους και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, για την ανάπτυξη συνεκτικών πολιτικών προστασίας της εργασίας ως ανθρώπινου δικαιώματος.
Η εργασία συνιστά θεμελιώδη έκφανση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της προσωπικής αυτονομίας, όπως κατοχυρώνεται μέσα από το στο Σύνταγμα, αλλά και στο εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο και η διασφάλιση της ισότητας, της ασφάλειας και της ουσιαστικής προστασίας στον χώρο εργασίας, αποτελεί δεσμευτική υποχρέωση της Πολιτείας και των θεσμών, που απορρέει άμεσα από το κράτος δικαίου και την αρχή της μη διάκρισης.
