Γράφει η Ελπίδα Κοντομάρου, Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια, MSc Ψυχική Υγεία Εφήβων Γνωσιακή – Συμπεριφορική Προσέγγιση (CBT)
Η χρήση κινητού τηλεφώνου αποτελεί πλέον βασικό μέρος της καθημερινότητας των εφήβων. Τα κινητά χρησιμοποιούνται για επικοινωνία με φίλους, ενημέρωση, ψυχαγωγία αλλά και για σχολικές δραστηριότητες. Για πολλούς νέους, το κινητό είναι ένας από τους βασικούς τρόπους κοινωνικής επαφής και συμμετοχής στον ψηφιακό κόσμο.
Η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι η χρήση της τεχνολογίας από μόνη της δεν είναι απαραίτητα προβληματική. Στην πραγματικότητα, τα ψηφιακά μέσα μπορούν να έχουν και θετικές πλευρές, όπως η επικοινωνία, η πρόσβαση σε πληροφορίες και η δυνατότητα δημιουργικής έκφρασης. Ωστόσο, όταν η χρήση γίνεται υπερβολική ή αρχίζει να επηρεάζει την καθημερινή ζωή ενός εφήβου, τότε οι ερευνητές μιλούν για «προβληματική χρήση smartphone» (problematic smartphone use). Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται όταν η χρήση του κινητού επηρεάζει αρνητικά τη λειτουργικότητα, τις σχέσεις ή την ψυχική ευεξία του ατόμου (Fischer-Grote & Kothgassner, 2021).
Η προβληματική χρήση δεν ορίζεται μόνο από τον χρόνο που περνά κάποιος στο κινητό. Πιο σημαντικό είναι το πώς επηρεάζεται η καθημερινότητά του. Ορισμένα σημάδια που μπορεί να δείχνουν ότι η χρήση αρχίζει να γίνεται προβληματική είναι η δυσκολία να περιοριστεί ο χρόνος χρήσης, η παραμέληση σχολικών υποχρεώσεων ή άλλων δραστηριοτήτων, η μείωση του ύπνου λόγω χρήσης κινητού και η έντονη ενόχληση ή ευερεθιστότητα όταν δεν υπάρχει πρόσβαση στη συσκευή. Επίσης, μπορεί να παρατηρηθεί περιορισμός της κοινωνικής επαφής εκτός διαδικτύου ή χρήση του κινητού ως τρόπος αποφυγής αρνητικών συναισθημάτων.
Πολλές μελέτες έχουν εξετάσει τη σχέση ανάμεσα στην υπερβολική χρήση κινητού και την ψυχική υγεία των εφήβων. Συστηματικές ανασκοπήσεις και μετα-αναλύσεις δείχνουν ότι η προβληματική χρήση smartphone συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, καταθλιπτικών συμπτωμάτων και χαμηλότερη ποιότητα ζωής στους νέους (Sohn et al., 2019; Yang et al., 2020; Augner et al., 2023). Παράλληλα, η έντονη χρήση ψηφιακών συσκευών έχει συσχετιστεί με προβλήματα ύπνου, ιδιαίτερα όταν το κινητό χρησιμοποιείται αργά το βράδυ ή λίγο πριν τον ύπνο. Η έκθεση στο φως της οθόνης, αλλά και η συνεχής ψυχολογική διέγερση από τα social media ή τα μηνύματα, μπορεί να δυσκολεύουν την έναρξη και την ποιότητα του ύπνου (De Sá et al., 2023; Dibben et al., 2023).
Παράλληλα, οι ερευνητές τονίζουν ότι δεν είναι μόνο η διάρκεια της χρήσης που έχει σημασία, αλλά και ο τρόπος χρήσης. Για παράδειγμα, η παθητική χρήση των social media, όπως το συνεχές scrolling χωρίς ενεργή αλληλεπίδραση, φαίνεται να συνδέεται περισσότερο με αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική ευεξία. Επίσης, σημαντικό ρόλο παίζει το οικογενειακό περιβάλλον και η ποιότητα των σχέσεων μέσα στην οικογένεια (Marino et al., 2021).
Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος των γονέων είναι ιδιαίτερα σημαντικός. Η έρευνα δείχνει ότι μια ισορροπημένη στάση είναι πιο αποτελεσματική από την αυστηρή απαγόρευση ή την πλήρη απουσία ορίων. Η υπερβολική απαγόρευση συχνά δημιουργεί συγκρούσεις και μπορεί να ενισχύσει τη μυστική χρήση, ενώ η πλήρης ελευθερία χωρίς κανόνες μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολική χρήση.
Ορισμένες πρακτικές που μπορούν να βοηθήσουν είναι η θέσπιση σαφών και ρεαλιστικών ορίων στον χρόνο χρήσης, η αποφυγή χρήσης κινητού πριν τον ύπνο και η ενθάρρυνση δραστηριοτήτων εκτός οθόνης, όπως ο αθλητισμός, τα χόμπι ή η κοινωνική επαφή με φίλους. Εξίσου σημαντικό είναι να υπάρχει ανοιχτή συζήτηση για το πώς χρησιμοποιούν οι έφηβοι τα social media και τι εμπειρίες έχουν στον ψηφιακό χώρο. Οι γονείς μπορούν επίσης να λειτουργούν ως πρότυπο μέσα από τη δική τους ισορροπημένη χρήση της τεχνολογίας.
Τελικά, η σημαντικότερη προστατευτική παράμετρος φαίνεται να μην είναι μόνο οι κανόνες, αλλά η ποιότητα της σχέσης μεταξύ γονέων και εφήβων. Όταν οι νέοι αισθάνονται ότι μπορούν να μιλήσουν ανοιχτά για όσα βιώνουν στο διαδίκτυο χωρίς φόβο κριτικής ή τιμωρίας, είναι πιο πιθανό να αναπτύξουν μια πιο υγιή και ισορροπημένη σχέση με την τεχνολογία. Με αυτόν τον τρόπο, η τεχνολογία μπορεί να παραμείνει ένα χρήσιμο εργαλείο στην καθημερινότητα των εφήβων χωρίς να επηρεάζει αρνητικά την ανάπτυξη και την ευημερία τους.
