Γράφει η Ελπίδα Κοντομάρου, Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια, MSc Ψυχική Υγεία Εφήβων Γνωσιακή – Συμπεριφορική Προσέγγιση (CBT)
Η περίοδος των Πανελλαδικών εξετάσεων αποτελεί για πολλούς εφήβους μία από τις πιο απαιτητικές ψυχολογικά φάσεις της σχολικής τους ζωής. Η ένταση της προετοιμασίας, οι προσδοκίες για επιτυχία και η συχνή αντίληψη ότι οι εξετάσεις αυτές καθορίζουν το μέλλον τους δημιουργούν ένα περιβάλλον αυξημένης πίεσης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το άγχος αποτελεί μια φυσιολογική και αναμενόμενη αντίδραση του οργανισμού.
Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, ένα μέτριο επίπεδο άγχους μπορεί να λειτουργήσει ενισχυτικά, καθώς συμβάλλει στη συγκέντρωση, στην καλύτερη οργάνωση της μελέτης και στην κινητοποίηση της προσπάθειας. Όταν όμως το άγχος γίνεται έντονο ή παρατεταμένο, μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη μνήμη, τη συγκέντρωση και την αυτοπεποίθηση των μαθητών, καθώς και τη συνολική σχολική τους απόδοση (Von der Embse et al., 2018).
Οι έφηβοι που προετοιμάζονται για εξετάσεις συχνά βιώνουν σωματικά συμπτώματα όπως πονοκέφαλο, ταχυκαρδία, ένταση στο σώμα ή δυσκολία στον ύπνο. Παράλληλα, μπορεί να εμφανίζονται αρνητικές σκέψεις σχετικά με το ενδεχόμενο αποτυχίας ή έντονη ανησυχία για το αποτέλεσμα. Σε ορισμένες περιπτώσεις παρατηρείται αποφυγή της μελέτης, μειωμένη απόδοση ή αίσθημα εξάντλησης. Τα συμπτώματα αυτά αποτελούν συχνές εκδηλώσεις του άγχους εξετάσεων στην εφηβεία και έχουν καταγραφεί σε πολλές σύγχρονες μελέτες (Soares & Woods, 2020).
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι το άγχος των εξετάσεων δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας. Αντίθετα, πρόκειται για μια φυσιολογική αντίδραση σε μια απαιτητική περίοδο της ζωής. Εκείνο που χρειάζεται προσοχή είναι η ένταση και η διάρκεια των συμπτωμάτων. Όταν το άγχος δυσκολεύει σημαντικά την καθημερινότητα του μαθητή, επηρεάζει τον ύπνο, τη διατροφή, τη συγκέντρωση ή τη διάθεσή του, τότε είναι χρήσιμη η αναζήτηση υποστήριξης από ειδικό ψυχικής υγείας. Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη βελτίωση της ψυχολογικής προσαρμογής των μαθητών και στη μείωση της επιβάρυνσης που σχετίζεται με τις εξετάσεις (Putwain & von der Embse, 2021).
Καθοριστικό ρόλο στη διαχείριση του άγχους παίζει το οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον. Έρευνες δείχνουν ότι η υποστηρικτική στάση των γονέων και των εκπαιδευτικών λειτουργεί προστατευτικά για τους μαθητές, ενώ η υπερβολική πίεση ή η σύνδεση της σχολικής επίδοσης με την προσωπική αξία του εφήβου μπορεί να αυξήσει σημαντικά τα επίπεδα άγχους (Raufelder et al., 2015). Οι έφηβοι χρειάζονται ένα περιβάλλον που ενθαρρύνει την προσπάθεια, αναγνωρίζει τις δυσκολίες και επιτρέπει την έκφραση συναισθημάτων χωρίς φόβο κριτικής.
Παράλληλα, η ενίσχυση της ψυχολογικής ανθεκτικότητας αποτελεί βασικό προστατευτικό παράγοντα κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Οι μαθητές ωφελούνται όταν οργανώνουν ρεαλιστικά το πρόγραμμα μελέτης τους, διατηρούν σταθερό πρόγραμμα ύπνου, κάνουν μικρά διαλείμματα ξεκούρασης και συνεχίζουν δραστηριότητες που τους προσφέρουν ευχαρίστηση και αποφόρτιση. Σύγχρονες έρευνες δείχνουν ότι πρακτικές όπως η σωματική άσκηση, οι τεχνικές χαλάρωσης και οι παρεμβάσεις mindfulness μπορούν να μειώσουν σημαντικά το άγχος εξετάσεων στους εφήβους (Xiang & Li, 2025).
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι επίσης να αποφεύγεται η σύνδεση της επιτυχίας στις εξετάσεις με την προσωπική αξία του εφήβου. Οι Πανελλαδικές εξετάσεις αποτελούν μια σημαντική δοκιμασία, αλλά δεν καθορίζουν ούτε τις δυνατότητες ούτε την πορεία ζωής ενός ανθρώπου. Η ενίσχυση της εμπιστοσύνης στον εαυτό και η διατήρηση μιας ρεαλιστικής οπτικής απέναντι στις εξετάσεις βοηθούν τους μαθητές να διαχειριστούν αποτελεσματικότερα το άγχος τους.
Η έγκαιρη αναγνώριση των δυσκολιών και η παροχή κατάλληλης ψυχολογικής υποστήριξης μπορούν να μετατρέψουν αυτή την απαιτητική περίοδο σε μια εμπειρία προσωπικής ενδυνάμωσης, ωρίμανσης και ανάπτυξης.
