Ένα ιστορικό γλυπτό επιστρέφει στην καθημερινότητα της Αθήνας, αναδεικνύοντας τη σημασία της συλλογικής μνήμης, της προσφυγικής ιστορίας και της συμμετοχής των πολιτών στη διαμόρφωση της πόλης.
Η επιστροφή ενός έργου τέχνης στον δημόσιο χώρο μπορεί να σημαίνει πολλά περισσότερα από μια πολιτιστική παρέμβαση. Μπορεί να αποτελέσει πράξη αναγνώρισης, σεβασμού και συμπερίληψης, ιδιαίτερα όταν συνδέεται με τις μνήμες και τις διεκδικήσεις μιας ολόκληρης κοινότητας.
Αυτό συμβολίζει η επιστροφή του «Εφήβου», του εμβληματικού γλυπτού του Θανάση Απάρτη, στην πλατεία Αγίου Σώστη, στον Νέο Κόσμο. Έπειτα από δεκαετίες μετακινήσεων, φθορών και αναμονής, το έργο αποκτά ξανά μια θέση στην καθημερινότητα των ανθρώπων, με ιδιαίτερη σημασία για τους πρώην κατοίκους του προσφυγικού συνοικισμού του Πολυγώνου.
Η εκδήλωση υποδοχής πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 16 Οκτωβρίου, παρουσία του Δημάρχου Αθηναίων, Χάρη Δούκα, και κατοίκων της περιοχής.
Η συμπερίληψη αρχίζει όταν ακούμε τις κοινότητες
Η ιστορία του «Εφήβου» αναδεικνύει μια σημαντική διάσταση της συμπερίληψης: το δικαίωμα των ανθρώπων να διατηρούν ζωντανή την ιστορία τους και να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στους δημόσιους χώρους της πόλης.
Για τους πρώην κατοίκους του Πολυγώνου, το γλυπτό δεν αποτελούσε απλώς ένα καλλιτεχνικό δημιούργημα. Ήταν μέρος της γειτονιάς τους, σημείο αναφοράς των παιδικών τους χρόνων και σύμβολο μιας κοινής διαδρομής.
Όταν οι κάτοικοι μετεγκαταστάθηκαν στον Νέο Κόσμο τη δεκαετία του 1960, πήραν μαζί τους τις αναμνήσεις, τις εμπειρίες και τους δεσμούς που είχαν δημιουργήσει στην παλιά τους γειτονιά.
Η επιμονή τους να τοποθετηθεί ο «Έφηβος» στην πλατεία Αγίου Σώστη ήταν, επομένως, κάτι περισσότερο από ένα αίτημα χωροθέτησης. Ήταν μια διεκδίκηση αναγνώρισης της συλλογικής τους ταυτότητας.
Η ανταπόκριση σε αυτό το αίτημα υπενθυμίζει ότι μια συμπεριληπτική πόλη δεν σχεδιάζεται μόνο μέσα από τεχνικές αποφάσεις. Χτίζεται και μέσα από τον διάλογο με τους ανθρώπους που τη ζουν.
Χάρης Δούκας: «Η μνήμη της Αθήνας αξίζει να έχει θέση στις πλατείες μας»
Ο Δήμαρχος Αθηναίων, Χάρης Δούκας, υπογράμμισε τη σημασία της επιστροφής του έργου στην καθημερινότητα της πόλης και της αναγνώρισης του δεσμού του με τους κατοίκους.
«Ο “Έφηβος” ανήκει ξανά στην καθημερινότητα της πόλης. Δίπλα στους ανθρώπους της. Γύρω του γράφτηκαν οι ιστορίες μιας ολόκληρης γειτονιάς», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Όπως επισήμανε, η δημοτική αρχή αναγνώρισε τη σχέση της κοινότητας με το γλυπτό, άκουσε τους κατοίκους και προχώρησε στην επανατοποθέτησή του στην πλατεία Αγίου Σώστη.
Ευχαρίστησε, επίσης, τις υπηρεσίες του Δήμου, τους συντηρητές και ιδιαίτερα τους κατοίκους που επέμειναν όλα αυτά τα χρόνια, καταλήγοντας: «Γιατί η μνήμη της Αθήνας αξίζει να έχει θέση στις πλατείες μας».
Από την προσφυγική γειτονιά στη σύγχρονη Αθήνα
Ο «Έφηβος» δημιουργήθηκε το 1940 από τον γλύπτη Θανάση Απάρτη (1899–1972) και χυτεύθηκε στο ιστορικό χυτήριο Alexis Rudier στο Παρίσι. Πρόκειται για μπρούντζινο ανδρικό γυμνό, ύψους 2,50 μέτρων, το οποίο προοριζόταν να αποτελέσει μνημείο της ελληνικής νεότητας.
Αν και αρχικά είχε σχεδιαστεί να τοποθετηθεί στη λεωφόρο Βασιλίσσης Όλγας, τελικά εγκαταστάθηκε στο αλσύλλιο της οδού Μουστοξύδη, μπροστά από τη Σχολή Ευελπίδων.
Εκεί απέκτησε μια ιδιαίτερη κοινωνική σημασία. Συνδέθηκε με την καθημερινότητα των Ευέλπιδων, αλλά και με τη ζωή των κατοίκων του παλιού Πολυγώνου, μιας περιοχής με έντονο προσφυγικό αποτύπωμα.
Η ιστορία αυτή υπενθυμίζει ότι η πολιτιστική κληρονομιά δεν περιορίζεται στα μουσεία και στα ιστορικά βιβλία. Ζει μέσα στις γειτονιές, στις εμπειρίες των ανθρώπων και στις διαφορετικές ιστορίες που συνθέτουν την ταυτότητα μιας πόλης.
Τη δεκαετία του 1980, το γλυπτό μεταφέρθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη, ενώ το 1988 τοποθετήθηκε κοντά στον Ιερό Ναό της Αγίας Φωτεινής, στη συμβολή των οδών Αρδηττού και Αθανασίου Διάκου.
Αργότερα απομακρύνθηκε και οδηγήθηκε σε χώρο φύλαξης του Δήμου Αθηναίων, προκειμένου να συντηρηθεί και να αποκατασταθούν φθορές από βανδαλισμούς. Η επιστροφή του στον δημόσιο χώρο καθυστέρησε για πολλά χρόνια.
Ένας δημόσιος χώρος που χωρά τις ιστορίες όλων
Η απόφαση για την επανατοποθέτηση του «Εφήβου» στην πλατεία Αγίου Σώστη αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό μέσα από την οπτική της κοινωνικής συμπερίληψης.
Οι δημόσιοι χώροι δεν είναι απλώς σημεία διέλευσης ή αναψυχής. Είναι χώροι συνύπαρξης, όπου συναντιούνται διαφορετικές ηλικίες, κοινωνικές ομάδες, πολιτισμικές καταβολές και προσωπικές ιστορίες.
Η ανάδειξη της προσφυγικής μνήμης μέσα σε αυτούς τους χώρους συμβάλλει στη δημιουργία μιας πόλης που αναγνωρίζει το παρελθόν της χωρίς να αποκλείει τις διαφορετικές εμπειρίες των ανθρώπων της.
Παράλληλα, η συμμετοχή των κατοίκων στη διεκδίκηση της επιστροφής του γλυπτού αναδεικνύει την αξία της ενεργού πολιτειότητας. Η φωνή μιας κοινότητας, όταν ακούγεται και λαμβάνεται υπόψη, μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση του αστικού περιβάλλοντος.
Η πρόταση για τη νέα θέση του έργου διατυπώθηκε από τη Διεύθυνση Σχεδίου Πόλεως και Αστικού Περιβάλλοντος του Δήμου Αθηναίων, εγκρίθηκε από το Δημοτικό Συμβούλιο και υλοποιήθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 2026. Ακολούθησαν εργασίες συντήρησης και ανάδειξής του.
Τα σημάδια της ιστορίας παραμένουν ορατά
Μια ιδιαίτερα σημαντική λεπτομέρεια της αποκατάστασης είναι η διατήρηση των οπών που υπάρχουν στον κορμό του γλυπτού και στη μαρμάρινη βάση του, οι οποίες χρονολογούνται από τα Δεκεμβριανά.
Τα σημάδια αυτά δεν αφαιρέθηκαν, καθώς αποτελούν ιστορικά τεκμήρια της πορείας του έργου και της ίδιας της Αθήνας.
Η επιλογή αυτή αναδεικνύει και μια ευρύτερη αξία: η συλλογική μνήμη δεν αποτελείται μόνο από όμορφες ή εύκολες στιγμές. Περιλαμβάνει συγκρούσεις, τραύματα, μετακινήσεις και αλλαγές που διαμόρφωσαν την κοινωνία.
Η διατήρηση αυτών των ιχνών επιτρέπει στις νεότερες γενιές να έρθουν σε επαφή με διαφορετικές πλευρές της ιστορίας και να κατανοήσουν καλύτερα την πολυπλοκότητα του παρελθόντος.
Μια πόλη χωρίς αποκλεισμούς θυμάται και ακούει
Η επιστροφή του «Εφήβου» στην πλατεία Αγίου Σώστη αποτελεί μια αφορμή να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει μια πόλη ανοιχτή σε όλους.
Μια πόλη συμπεριληπτική δεν αρκεί να διαθέτει δημόσιους χώρους. Χρειάζεται να αναγνωρίζει τις κοινότητες που τους δίνουν ζωή, να σέβεται τις διαφορετικές ιστορικές και κοινωνικές διαδρομές τους και να δημιουργεί ευκαιρίες ουσιαστικής συμμετοχής.
Ο «Έφηβος» επιστρέφει ως έργο τέχνης, αλλά και ως σύμβολο της δύναμης της συλλογικής μνήμης.
Γιατί η συμπερίληψη δεν αφορά μόνο το ποιος έχει θέση στην πόλη σήμερα. Αφορά και το ποιων οι ιστορίες αναγνωρίζονται, διατηρούνται και μεταφέρονται στις επόμενες γενιές.
