Όταν μια σιωπηλή χειρονομία γίνεται παγκόσμια κραυγή
Μερικές φορές η αντίσταση δεν φωνάζει. Δεν κρατά πανό, δεν έχει συνθήματα. Μερικές φορές αρκεί μια μικρή, σχεδόν αθόρυβη πράξη για να αποκαλύψει το βάθος της οργής, της απώλειας και της διεκδίκησης ελευθερίας. Ένα τέτοιο στιγμιότυπο έκανε τον γύρο του κόσμου τις τελευταίες ημέρες: μια νεαρή Ιρανή γυναίκα ανάβει ένα τσιγάρο από τη φλόγα μιας καμένης φωτογραφίας του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ.
Το βίντεο διαρκεί μόλις 34 δευτερόλεπτα. Κι όμως, συμπυκνώνει δεκαετίες καταπίεσης, έμφυλης βίας και κρατικού ελέγχου πάνω στα σώματα και τις ζωές των γυναικών στο Ιράν. Δεν πρόκειται απλώς για μια πρόκληση. Πρόκειται για μια πράξη που αμφισβητεί ευθέως τη θεοκρατία, την πατριαρχία και τον φόβο.
Μια εικόνα που ξεπέρασε τα σύνορα
Η γυναίκα, που ζει εκτός Ιράν και αυτοπροσδιορίζεται ως Ιρανή πρόσφυγας, εμφανίζεται χωρίς χιτζάμπ, με τα μαλλιά της ελεύθερα. Καίει τη φωτογραφία του ανώτατου ηγέτη —μια πράξη που στο Ιράν μπορεί να τιμωρηθεί ακόμη και με θάνατο— και χρησιμοποιεί τη φωτιά για να ανάψει το τσιγάρο της. Μια χειρονομία που, σε ένα αυστηρά ελεγχόμενο θεοκρατικό καθεστώς, θεωρείται βαθιά ανάρμοστη για μια γυναίκα.
Το βίντεο έγινε viral σε πλατφόρμες όπως το X, το Instagram και το Reddit, μετατρέποντας μια προσωπική πράξη ανυπακοής σε παγκόσμιο σύμβολο. Η εικόνα ταξίδεψε από τις οθόνες στα πεζοδρόμια: σε διαδηλώσεις από το Ισραήλ μέχρι τη Γερμανία και από την Ελβετία έως τις Ηνωμένες Πολιτείες, αντίπαλοι του ιρανικού καθεστώτος άρχισαν να επαναλαμβάνουν την ίδια χειρονομία, όπως καταγράφει το Associated Press.
Η αντίσταση, για άλλη μια φορά, πέρασε μέσα από τα social media. Όχι ως θέαμα, αλλά ως μάχη για το ποιος έχει το δικαίωμα να ορίζει το νόημα των γεγονότων.
Ποια είναι η γυναίκα πίσω από το σύμβολο
Η γυναίκα δεν έχει αποκαλύψει το πραγματικό της όνομα, επικαλούμενη λόγους ασφαλείας. Στο X χρησιμοποιεί το ψευδώνυμο Morticia Addams και αυτοχαρακτηρίζεται «ριζοσπαστική φεμινίστρια». Η επιλογή της δεν είναι αισθητική. Είναι πολιτική. Όπως λέει, εμπνέεται από «σκοτεινά» θέματα, επειδή μεγάλωσε μέσα στον φόβο και την καταστολή.
Παρότι δεν απάντησε στις επανειλημμένες προσπάθειες του Associated Press να επιβεβαιώσει την ταυτότητά της, μίλησε σε άλλα διεθνή μέσα και οι μαρτυρίες της έχουν διασταυρωθεί. Σήμερα βρίσκεται στα μέσα της δεκαετίας των 20 και ζει στο Τορόντο με καθεστώς πρόσφυγα, έχοντας διαφύγει από το Ιράν μέσω Τουρκίας.
Η ιστορία της είναι η ιστορία χιλιάδων Ιρανών γυναικών. Συνελήφθη πρώτη φορά στα 17 της, κατά τις διαδηλώσεις του «αιματηρού Νοέμβρη» του 2019. Το 2022, μετά τη δολοφονία της Μάχσα Αμινί, συμμετείχε σε διαδικτυακές εκπομπές ενάντια στην υποχρεωτική μαντίλα και άρχισε να δέχεται απειλές. Το 2024, μετά τον θάνατο του προέδρου Εμπραχίμ Ραϊσί σε συντριβή ελικοπτέρου, συνελήφθη ξανά στο σπίτι της στο Ισφαχάν.
Καταγγέλλει ότι ανακρίθηκε, ταπεινώθηκε και υπέστη σωματική κακοποίηση. Αφέθηκε ελεύθερη με υψηλή εγγύηση, αλλά γνώριζε ότι η παραμονή της στο Ιράν δεν ήταν πλέον ασφαλής.
Προσφυγιά, φόβος και ορατότητα
Το βίντεο γυρίστηκε στις 7 Ιανουαρίου, μία ημέρα πριν το ιρανικό καθεστώς επιβάλει σχεδόν καθολικό μπλακάουτ στο διαδίκτυο. Όπως είπε στο CNN-News18, δεν στόχευε στη δημοσιότητα. Ήθελε απλώς να στείλει ένα μήνυμα στους ανθρώπους της πίσω στην πατρίδα: ότι δεν τους έχει ξεχάσει.
Η παγκόσμια απήχηση, όμως, είχε και κόστος. «Όλη μου η οικογένεια είναι ακόμη στο Ιράν και δεν έχω νέα τους εδώ και μέρες», δήλωσε πρόσφατα. «Φοβάμαι πραγματικά ότι το καθεστώς μπορεί να στραφεί εναντίον τους».
Η ιστορία της φωτίζει κάτι βαθύτερο: το πώς οι γυναίκες, οι πρόσφυγες και οι πολιτικά διωκόμενοι αναγκάζονται να ισορροπούν ανάμεσα στην ανάγκη για ορατότητα και στον φόβο για τις ζωές των ανθρώπων που αγαπούν.
Όταν το σώμα γίνεται πεδίο πολιτικής σύγκρουσης
Στο Ιράν, το γυναικείο σώμα παραμένει πεδίο ελέγχου και τιμωρίας. Το βίντεο αυτής της γυναίκας δεν έγινε σύμβολο επειδή είναι εντυπωσιακό, αλλά επειδή αποκαλύπτει πόσο ριζοσπαστικό μπορεί να είναι κάτι τόσο απλό όσο το να εμφανιστείς όπως είσαι, να καπνίσεις ένα τσιγάρο, να κάψεις μια εικόνα εξουσίας.
Σε έναν κόσμο όπου η διαφορετικότητα και η συμπερίληψη δεν είναι δεδομένες αλλά διαρκώς υπό αμφισβήτηση, η πράξη της υπενθυμίζει ότι η ελευθερία δεν ξεκινά πάντα με μεγάλα λόγια. Μερικές φορές ξεκινά με μια φλόγα, ένα τσιγάρο και το θάρρος να φανείς.
