Παρά τη διεθνή καταδίκη και τη νομική απαγόρευσή τους σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, οι λεγόμενες «θεραπείες μεταστροφής» εξακολουθούν να επιβιώνουν – και στην Ελλάδα, παρά το ισχύον νομικό πλαίσιο, φαίνεται πως συνεχίζουν να εφαρμόζονται.
Οι πρακτικές μεταστροφής ή «επανόρθωσης» περιλαμβάνουν κάθε μορφή παρέμβασης — ψυχοθεραπευτικής, ψυχολογικής, ιατρικής, φαρμακευτικής, συμπεριφορικής ή πνευματικής — που επιχειρεί να αλλάξει τον σεξουαλικό προσανατολισμό ή την ταυτότητα φύλου ενός ατόμου. Αν και φέρουν τον όρο «θεραπεία», διεθνείς οργανισμοί, επαγγελματικοί φορείς ψυχικής υγείας και ανεξάρτητοι εμπειρογνώμονες του ΟΗΕ τις χαρακτηρίζουν ως πρακτικές κακοποίησης, ενώ έχουν συνδεθεί με σοβαρές ψυχολογικές επιπτώσεις.
Το ελληνικό παράδοξο: Απαγορεύονται, αλλά συνεχίζονται
Από το 2022, η Ελλάδα έχει θεσπίσει νομοθεσία που τυπικά απαγορεύει τις πρακτικές μεταστροφής. Ωστόσο, σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία της ILGA Europe που βασίζονται σε δεδομένα της Υπηρεσίας Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σχεδόν τέσσερα στα δέκα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα στην Ελλάδα δηλώνουν ότι έχουν εκτεθεί σε τέτοιες πρακτικές — ποσοστό που καταγράφεται ως το υψηλότερο στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Όπως επισημαίνουν επιστήμονες και οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στον χώρο της ΛΟΑΤΚΙ+ ψυχικής υγείας, η ελληνική νομοθεσία παρουσιάζει σημαντικά κενά. Η απαγόρευση αφορά αποκλειστικά «ευάλωτα πρόσωπα», δηλαδή ανηλίκους και άτομα που βρίσκονται υπό δικαστική συμπαράσταση, ενώ αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο εφαρμογής τέτοιων πρακτικών όταν υπάρχει δήθεν συναίνεση του ατόμου.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι κρίσιμο: πόσο ελεύθερη μπορεί να θεωρηθεί μια συναίνεση όταν διαμορφώνεται μέσα από κοινωνικό στιγματισμό, οικογενειακές πιέσεις, θρησκευτικές επιρροές ή εσωτερικευμένη ενοχή;
Οι πρακτικές συνεχίζονται και εκτός επιστημονικών πλαισίων
Η πρώτη εθνική έρευνα για τις πρακτικές μεταστροφής στην Ελλάδα, που πραγματοποιήθηκε το 2021, κατέγραψε ότι περισσότεροι από τους μισούς συμμετέχοντες ανέφεραν πως εκτέθηκαν σε τέτοιες πρακτικές μέσω επαγγελματιών ψυχικής υγείας.
Παράλληλα, σημαντικό ποσοστό περιστατικών εντοπίζεται σε θρησκευτικά και εκκλησιαστικά περιβάλλοντα, μέσω ιερέων, εξομολόγων ή άλλων θρησκευτικών λειτουργών. Η έρευνα καταγράφει μαρτυρίες που περιλαμβάνουν ψυχολογική βία, πρακτικές τιμωρίας και αποστέρησης, σεξουαλική παρενόχληση, αλλά και ακραίες μορφές κακοποίησης στο πλαίσιο δήθεν «πνευματικής καθοδήγησης».
Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλεί το γεγονός ότι η ελληνική νομοθεσία περιορίζει την απαγόρευση της διαφήμισης τέτοιων πρακτικών μόνο όταν αυτές παρέχονται έναντι οικονομικού ανταλλάγματος, αφήνοντας εκτός ρύθμισης πρακτικές που πραγματοποιούνται «αφιλοκερδώς» ή μέσα σε θρησκευτικά πλαίσια.
Βαριές συνέπειες για τα θύματα
Οι επιπτώσεις των πρακτικών μεταστροφής είναι καλά τεκμηριωμένες διεθνώς. Άτομα που έχουν εκτεθεί σε αυτές εμφανίζουν αυξημένα ποσοστά κατάθλιψης, αγχωδών διαταραχών, αυτοτραυματισμών και αυτοκτονικού ιδεασμού.
Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι σε νεαρά άτομα, ο κίνδυνος απόπειρας αυτοκτονίας καταγράφεται ιδιαίτερα υψηλός, αποτυπώνοντας το βαθύ ψυχολογικό τραύμα που μπορεί να προκαλέσει η απόρριψη της ταυτότητας ή του προσανατολισμού ενός ανθρώπου.
Η Ευρώπη πιέζει για πλήρη απαγόρευση
Η πρόσφατη δέσμευση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να προχωρήσει σε σύσταση προς τα κράτη μέλη για πλήρη απαγόρευση των πρακτικών μεταστροφής αποτελεί σημαντική εξέλιξη, έπειτα από πολυετείς πιέσεις οργανώσεων και πρωτοβουλιών πολιτών.
Μέχρι σήμερα, μόλις οκτώ κράτη μέλη της ΕΕ έχουν προχωρήσει σε νομοθετικές απαγορεύσεις, με αρκετές οργανώσεις να επισημαίνουν ότι οι τυπικές απαγορεύσεις δεν αρκούν χωρίς μηχανισμούς εφαρμογής, λογοδοσίας και προστασίας των επιζώντων.
Το ζήτημα των «θεραπειών» μεταστροφής δεν αφορά μόνο ένα νομοθετικό κενό. Αναδεικνύει το πώς κοινωνικές προκαταλήψεις, στερεότυπα και συστημικές διακρίσεις εξακολουθούν να δημιουργούν χώρο για πρακτικές που, παρά τον ψευδοεπιστημονικό ή θρησκευτικό μανδύα τους, συνεχίζουν να παράγουν βία και αποκλεισμό.
