Η ψυχολογική παρενόχληση στον χώρο εργασίας πλήττει όλους τους εργαζόμενους, όμως οι γυναίκες και τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα βρίσκονται συχνότερα αντιμέτωπα με διακρίσεις, αποκλεισμό και συστηματική υπονόμευση.

Το mobbing δεν αφήνει εμφανή σημάδια στο σώμα, όμως μπορεί να έχει βαθιές και μακροχρόνιες επιπτώσεις στην ψυχική υγεία, την αυτοεκτίμηση και την επαγγελματική πορεία ενός ανθρώπου. Πρόκειται για μια μορφή ψυχολογικής βίας που εκδηλώνεται μέσα από επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές υποτίμησης, εκφοβισμού, απομόνωσης ή απαξίωσης, με στόχο –συνειδητό ή μη– την εξώθηση του εργαζόμενου σε παραίτηση ή την περιθωριοποίησή του.

Η διεθνής επιστημονική κοινότητα έχει αναγνωρίσει ότι η χρόνια έκθεση σε τέτοιες συμπεριφορές μπορεί να προκαλέσει σοβαρές ψυχικές επιπτώσεις, όπως έντονο άγχος, κατάθλιψη, επαγγελματική εξουθένωση (burnout) και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μετατραυματικό στρες (PTSD).

Τι είναι το mobbing;

Η ηθική ή ψυχολογική παρενόχληση αφορά μια συνεχή και συστηματική διαδικασία επιθετικής συμπεριφοράς στον εργασιακό χώρο. Δεν πρόκειται απαραίτητα για φωνές ή ανοιχτές συγκρούσεις. Συχνά εκδηλώνεται μέσα από:

• συνεχή υποτίμηση της εργασίας,
• αποκλεισμό από συναντήσεις ή αποφάσεις,
• ειρωνικά σχόλια και προσβολές,
• διάδοση φημών,
• υπερβολική ή άδικη κριτική,
• ανάθεση αδύνατων ή υποτιμητικών καθηκόντων,
• κοινωνική απομόνωση.

Ακριβώς επειδή οι συμπεριφορές αυτές επαναλαμβάνονται σταδιακά και όχι μεμονωμένα, η απόδειξή τους είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Για τον λόγο αυτό, οι ειδικοί συμβουλεύουν τους εργαζόμενους να καταγράφουν κάθε περιστατικό, σημειώνοντας ημερομηνίες, πρόσωπα και συγκεκριμένα γεγονότα.

Γιατί κάποιες ομάδες γίνονται συχνότερα στόχος;

Το mobbing μπορεί να συμβεί σε οποιονδήποτε εργαζόμενο. Ωστόσο, οι διεθνείς έρευνες δείχνουν ότι πλήττει δυσανάλογα άτομα που ανήκουν σε ομάδες οι οποίες ήδη αντιμετωπίζουν στερεότυπα και ανισότητες.

Μεταξύ αυτών βρίσκονται:

• οι γυναίκες,
• τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα,
• εργαζόμενοι διαφορετικής εθνικότητας,
• άτομα με αναπηρία,
• μεγαλύτεροι ή πολύ νεότεροι εργαζόμενοι,
• όσοι αποκλίνουν από τις κυρίαρχες νόρμες του εργασιακού περιβάλλοντος.

Όπως επισημαίνουν ειδικοί σε θέματα ισότητας και συμπερίληψης, όταν ένας άνθρωπος θεωρείται «διαφορετικός», είναι πιθανότερο να αντιμετωπίσει αποκλεισμό, αμφισβήτηση των ικανοτήτων του ή δυσμενή μεταχείριση.

Η πραγματικότητα για τις γυναίκες

Οι γυναίκες εξακολουθούν να αποτελούν την πλειονότητα όσων καταγγέλλουν περιστατικά βίας και παρενόχλησης στην εργασία. Εκτός από τη σεξουαλική παρενόχληση, έρχονται συχνά αντιμέτωπες με:

• υποτίμηση των επαγγελματικών τους δεξιοτήτων,
• αποκλεισμό από θέσεις ευθύνης,
• διακρίσεις που σχετίζονται με την εγκυμοσύνη ή τη μητρότητα,
• αμφισβήτηση της επαγγελματικής τους επάρκειας.

Οι πρακτικές αυτές δεν επηρεάζουν μόνο την καθημερινότητα των εργαζομένων, αλλά οδηγούν πολλές φορές σε παραίτηση, απώλεια εισοδήματος και επιβράδυνση της επαγγελματικής εξέλιξης.

ΛΟΑΤΚΙ+ εργαζόμενοι: Όταν η αυθεντικότητα γίνεται ρίσκο

Για πολλά ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, ο εργασιακός χώρος εξακολουθεί να μην αποτελεί ασφαλές περιβάλλον. Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια, πολλοί εργαζόμενοι εξακολουθούν να φοβούνται να μιλήσουν ανοιχτά για τη σεξουαλική τους ταυτότητα ή την ταυτότητα φύλου τους, ανησυχώντας ότι αυτό μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την καριέρα τους.

Ιδιαίτερα τα τρανς άτομα εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν σημαντικά εμπόδια στην πρόσβαση και την παραμονή στην αγορά εργασίας, ενώ συχνά βιώνουν:

• λανθασμένη χρήση ονόματος ή αντωνυμιών,
• ομοφοβικά ή τρανσφοβικά σχόλια,
• ειρωνείες και προσβολές,
• αποκλεισμό από ομάδες ή επαγγελματικές ευκαιρίες,
• πίεση να αποκρύψουν την ταυτότητά τους.

Η καθημερινή έκθεση σε τέτοιες συμπεριφορές αυξάνει σημαντικά το χρόνιο στρες και συνδέεται με υψηλότερα ποσοστά άγχους, κατάθλιψης και ψυχοσωματικών προβλημάτων.

Η εικόνα στην Ελλάδα

Τα τελευταία χρόνια αυξάνονται σταθερά οι αναφορές περιστατικών βίας και παρενόχλησης στην εργασία. Οι ειδικοί εκτιμούν ότι αυτή η αύξηση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι τα περιστατικά είναι περισσότερα, αλλά ότι περισσότεροι εργαζόμενοι αισθάνονται πλέον ασφαλείς να μιλήσουν και να αναζητήσουν βοήθεια. Παράλληλα, η ψυχολογική και λεκτική παρενόχληση αποτελεί μακράν τη συχνότερη μορφή εργασιακής βίας, ενώ οι περισσότερες καταγγελίες προέρχονται από κλάδους με έντονη εργασιακή πίεση, όπως ο τουρισμός, η εστίαση και το εμπόριο.

Γιατί πολλοί εργαζόμενοι δεν καταγγέλλουν το mobbing;

Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα είναι ότι πολλά θύματα δεν προχωρούν ποτέ σε επίσημη καταγγελία. Οι συνηθέστεροι λόγοι είναι:

• φόβος απώλειας της εργασίας,
• ανησυχία για αντίποινα,
• έλλειψη εμπιστοσύνης ότι θα υπάρξει δικαίωση,
• φόβος ότι θα χαρακτηριστούν «υπερβολικοί» ή «δύσκολοι».

Η σιωπή, ωστόσο, επιτρέπει την αναπαραγωγή της τοξικής κουλτούρας στους χώρους εργασίας.

Η συμπερίληψη είναι και πρόληψη

Η αντιμετώπιση του mobbing δεν εξαντλείται στη νομοθεσία. Προϋποθέτει οργανισμούς που επενδύουν ουσιαστικά στη συμπερίληψη, την ισότητα και τον σεβασμό της διαφορετικότητας.

Αυτό σημαίνει:

• σαφείς πολιτικές κατά της βίας και των διακρίσεων,
• ασφαλείς και εμπιστευτικούς μηχανισμούς αναφοράς,
• εκπαίδευση στελεχών και εργαζομένων,
• μηδενική ανοχή σε κάθε μορφή παρενόχλησης,
• κουλτούρα που επιτρέπει σε κάθε εργαζόμενο να είναι ο εαυτός του χωρίς φόβο.

Η διαφορετικότητα δεν αποτελεί πρόβλημα προς διαχείριση, αλλά πηγή γνώσης, καινοτομίας και εξέλιξης. Ένας πραγματικά συμπεριληπτικός εργασιακός χώρος είναι εκείνος όπου κάθε άνθρωπος αντιμετωπίζεται με αξιοπρέπεια, έχει ίσες ευκαιρίες εξέλιξης και αισθάνεται ασφαλής να εκφράσει την ταυτότητά του χωρίς να φοβάται αποκλεισμό ή παρενόχληση.