Γράφει η Άννα Κωνσταντινίδη Απέργη, Special Advisor – Diversity Charter Greece
Η πορεία προς τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου στην Κύπρο, αποτελεί μια σημαντική θεσμική αλλαγή που χρειάστηκε αρκετά χρόνια για να προχωρήσει. Από το πρώτο ολοκληρωμένο νομοσχέδιο που τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση το 2018, μέχρι την επίσημη διοικητική διαδικασία που εφαρμόζεται σήμερα, χωρίς να υπάρχει νομοθεσία, μεσολάβησαν νομοθετικές επεξεργασίες, καθυστερήσεις και διαφορετικές προσεγγίσεις ως προς τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να αναγνωρίζεται το επιθυμητό φύλο ενός προσώπου..
Πριν δούμε όμως τη διοικητική διαδικασία, ας θυμηθούμε λίγο τα βασικά βήματα που έγιναν.
Το 2018, το Υπουργείο Δικαιοσύνης και Δημοσίας Τάξεως της Κυπριακής Δημοκρατίας προετοίμασε το νομοσχέδιο με τίτλο «Ο περί της Νομικής Αναγνώρισης της Ταυτότητας Φύλου Νόμος του 2018«, το οποίο τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση από τις 8 Αυγούστου έως τις 17 Σεπτεμβρίου 2018.
Το νομοσχέδιο είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς επιχειρούσε να δημιουργήσει για πρώτη φορά ένα ειδικό θεσμικό πλαίσιο για τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου στην Κύπρο. Η προσέγγισή του βασιζόταν στην αναγνώριση της ταυτότητας φύλου ως στοιχείου της προσωπικότητας και προέβλεπε τη δυνατότητα διόρθωσης του καταχωρισμένου φύλου χωρίς την απαίτηση μη αναστρέψιμων χειρουργικών επεμβάσεων ή άλλων ιατρικών, ψυχιατρικών ή ψυχολογικών διαδικασιών. Ωστόσο, η δημόσια διαβούλευση δεν οδήγησε άμεσα στην ψήφιση ενός νόμου.
Ένα χρόνο μετά, το 2019 το νομοσχέδιο βρέθηκε στη διαδικασία νομοτεχνικού και νομικού ελέγχου, ενώ τον Ιούλιο του ίδιου έτους το ζήτημα συζητήθηκε στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Προς το τέλος του 2019 το προσχέδιο μεταφέρθηκε στο Υπουργείο Εσωτερικών για περαιτέρω επεξεργασία και προώθηση. Έτσι, παρά το γεγονός ότι η Κύπρος είχε ήδη κάνει ένα σημαντικό βήμα με την κατάρτιση του πρώτου νομοσχεδίου, η διαδικασία άρχισε να χαρακτηρίζεται από σημαντικές καθυστερήσεις.
Κατά την περίοδο 2020-2021, η διαδικασία συνεχίστηκε με νέα επεξεργασία του νομοσχεδίου, ενώ η πανδημία του COVID-19 συνέβαλε σημαντικά στις καθυστερήσεις. Το 2021 το ζήτημα επανήλθε πιο έντονα στο προσκήνιο. Παρουσιάστηκε νέο προσχέδιο, το οποίο διατηρούσε ως βασική αρχή τον αυτοπροσδιορισμό της ταυτότητας φύλου και την προστασία της σωματικής ακεραιότητας και της προσωπικής αυτονομίας. Το σχετικό Σχέδιο Νόμου προέβλεπε ότι η διαδικασία της νομικής αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου δεν θα έπρεπε να εξαρτάται από χειρουργική επέμβαση ή από ιατρικές, ψυχιατρικές ή ψυχολογικές διαδικασίες.
Η εξέλιξη αυτή ήταν ιδιαίτερα σημαντική, καθώς μετατόπιζε τη συζήτηση από την ιατρικοποίηση της ταυτότητας φύλου προς την αναγνώριση του δικαιώματος του ατόμου στον αυτοπροσδιορισμό, σύμφωνα με τα στάνταρτς του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Τον Σεπτέμβριο του 2022 το Υπουργικό Συμβούλιο ενέκρινε το νέο νομοσχέδιο για τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου και κατατέθηκε στη Βουλή των Αντιπροσώπων. Το «Ο περί της Νομικής Αναγνώρισης της Ταυτότητας Φύλου Νόμος του 2022" είχε ως σκοπό να δημιουργήσει ένα ολοκληρωμένο νομοθετικό πλαίσιο για τη διόρθωση του καταχωρισμένου φύλου. Το σχέδιο προέβλεπε τη δυνατότητα διόρθωσης για πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας και αναγνωρισμένα άτομα με προσφυγικό προφίλ άνω των 16 ετών, χωρίς η διαδικασία να προϋποθέτει χειρουργικές επεμβάσεις ή ψυχιατρικές γνωματεύσεις. Η πρώτη συζήτηση στην αρμόδια Κοινοβουλευτική Επιτροπή πραγματοποιήθηκε δύο μήνες μετά. Παρά τη σημαντική αυτή εξέλιξη, το νομοσχέδιο δεν προχώρησε προς ψήφιση και για τα επόμενα δύο χρόνια, η ειδική νομοθετική ρύθμιση παρέμεινε σε εκκρεμότητα. Η εξέλιξη αυτή ανέδειξε ένα παράδοξο, ότι ενώ υπήρχε πλέον ένα συγκεκριμένο νομοθετικό σχέδιο για τη νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου, η διαδικασία ψήφισής του ποτέ δεν είχε ολοκληρωθεί και η συζήτηση, επομένως, παρέμενε ανοιχτή ως προς το εάν και με ποιον τρόπο θα θεσμοθετούνταν ένα ολοκληρωμένο, ειδικό πλαίσιο νομικής αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου.
Το 2025 σημειώνεται μια ιδιαίτερα σημαντική πρακτική και απρόσμενη θα έλεγα εξέλιξη. Το Υπουργείο Εσωτερικών της Κυπριακής Δημοκρατίας δημοσίευσε επίσημη διαδικασία με τίτλο «Change of Gender", η οποία επιτρέπει σε άτομα ηλικίας 18 ετών και άνω να υποβάλουν αίτηση για μεταβολή καταχωρισμένου φύλου και κυρίου ονόματος.
Η διαδικασία βασίζεται σε γραπτό αίτημα και ένορκη δήλωση ενώπιον του αρμόδιου φορέα. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι η προσκόμιση ιατρικού πιστοποιητικού δεν αποτελεί υποχρεωτική προϋπόθεση. Συγκεκριμένα, το Υπουργείο αναφέρει ότι το αιτών άτομο μπορεί, εφόσον το επιθυμεί, να προσκομίσει ιατρικό πιστοποιητικό ως υποστηρικτικό έγγραφο.
Η διοικητική αυτή διαδικασία προβλέπει επίσης ότι το καταχωρισμένο φύλο μπορεί να διορθωθεί έως δύο φορές. Μετά την έγκριση, τα υφιστάμενα επίσημα έγγραφα ακυρώνονται και εκδίδονται νέα με τα διορθωμένα στοιχεία.
Διοικητική Διαδικασία Μεταβολής Καταχωρισμένου Φύλου και Ονόματος στην Κύπρο
Κάθε ενήλικο άτομο άνω των 18 ετών έχει το δικαίωμα να υποβάλει αίτηση για τη νομική μεταβολή του καταχωρημένου φύλου και ονόματός του. Η διαδικασία πραγματοποιείται κατόπιν υποβολής σχετικής αίτησης και καταβολής τέλους ύψους 80 ευρώ.
Η διόρθωση του καταχωρημένου φύλου βασίζεται στην αυτοδιάθεση του ατόμου και απαιτεί την υποβολή γραπτής αίτησης, η οποία μπορεί να λάβει τη μορφή επιστολής ή και μικρού βιογραφικού σημειώματος, καθώς και Ένορκης Δήλωσης ενώπιον του Γραμματέα του Επαρχιακού Δικαστηρίου. Τα αιτούντα πρόσωπα έχουν τη δυνατότητα, εφόσον το επιθυμούν, να προσκομίσουν προαιρετικά υποστηρικτικά έγγραφα, όπως ιατρικά πιστοποιητικά.
Η αίτηση κατατίθεται στον αρμόδιο Γραμματέα μέσω του Γραφείου Επαρχιακής Διοίκησης. Για τα άτομα που είναι πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας που διαμένουν στο εξωτερικό, η διαδικασία μπορεί να διεκπεραιωθεί μέσω της αρμόδιας Πρεσβείας ή Προξενείου της Κυπριακής Δημοκρατίας. Σύμφωνα με το ισχύον πλαίσιο, η διόρθωση του καταχωρημένου φύλου μπορεί να πραγματοποιηθεί έως δύο φορές.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην προστασία των προσωπικών δεδομένων, με όλα τα σχετικά αιτήματα να εξετάζονται με πλήρη διακριτικότητα και εμπιστευτικότητα.
Έκδοση Νέων Επίσημων Εγγράφων
Μετά την έγκριση της μεταβολής του καταχωρισμένου φύλου και κυρίου ονόματος, όλα τα προηγούμενα επίσημα έγγραφα που έχουν εκδοθεί από την Κυπριακή Δημοκρατία ακυρώνονται. Το ενδιαφερόμενο άτομο οφείλει να υποβάλει νέες αιτήσεις για την έκδοση ανανεωμένων εγγράφων που θα φέρουν τα διορθωμένα ατομικά του στοιχεία. Οι αιτήσεις για νέα έγγραφα υποβάλλονται μόνο αφότου ολοκληρωθεί και εγκριθεί η διαδικασία μεταβολής και όχι ταυτόχρονα με την αρχική αίτηση. Κατά την υποβολή τους, το αιτών άτομο, πρέπει να παραδώσει τα προηγούμενα ταυτοτικά έγγραφα για ακύρωση. Και σε αυτό το στάδιο, οι αρμόδιες αρχές επίσης διασφαλίζουν την πλήρη προστασία των προσωπικών δεδομένων και της ιδιωτικότητας των ενδιαφερομένων προσώπων.
Αρμόδια Αρχή
Η Διεύθυνση Αρχείου Πληθυσμού και Εκλογών είναι η αρμόδια υπηρεσία για ζητήματα που αφορούν την καταχώριση πολιτικών γάμων, συμφώνων συμβίωσης και την έκδοση πιστοποιητικών μη γάμου ή μη σύναψης συμφώνου συμβίωσης (πιστοποιητικά ελευθερίας). Οι σχετικές αιτήσεις υποβάλλονται είτε στα Γραφεία Επαρχιακής Διοίκησης είτε στις αρμόδιες τοπικές αρχές, ανάλογα με την περίπτωση και σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία.
Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο ANNAlysis
