Από την Κυριακή Παπαγιατζόγλου
Η συζήτηση για τις ομόφυλες οικογένειες στα σχολικά εγχειρίδια δεν είναι μάχη για ένα σκίτσο. Είναι μάχη για το ποια παιδιά θα αισθάνονται ότι η οικογένειά τους αναγνωρίζεται και ποια θα μεγαλώνουν μαθαίνοντας ότι η δική τους πραγματικότητα είναι «αμφιλεγόμενη».
Πρώτη μέρα στο σχολείο σήμερα.
Χιλιάδες παιδιά πέρασαν την πόρτα της τάξης τους με καινούργια τσάντα, τετράδια, αγωνία, ενθουσιασμό και εκείνη τη γνώριμη αίσθηση ότι κάτι καινούργιο ξεκινά. Για κάποια παιδιά, όμως, υπάρχει ένα επιπλέον ερώτημα που οι ενήλικες συχνά ξεχνούν: θα υπάρχει χώρος και για τη δική μου οικογένεια;
Και κάπου εδώ ξεκίνησε ξανά ένας γνώριμος δημόσιος θόρυβος. Ένα πρωτοσέλιδο για «μάθημα σε 7χρονα για ομόφυλα ζευγάρια», εικόνες από νέα σχολικά εγχειρίδια του Δημοτικού, τηλεοπτικές αντιπαραθέσεις, κυβερνητικές δηλώσεις και μια συζήτηση που γρήγορα μετατράπηκε από παιδαγωγική σε πολιτική.
Το θέμα παρουσιάστηκε ως μια ακόμη «απειλή» για τα παιδιά. Μόνο που η πραγματική απειλή δεν βρίσκεται σε μια εικονογράφηση που δείχνει μια διαφορετική μορφή οικογένειας. Η πραγματική απειλή είναι να μάθει ένα παιδί ότι η οικογένειά του είναι κάτι για το οποίο πρέπει να απολογείται.
Ένα «μη θέμα» που έγινε πολιτική σύγκρουση
Τα νέα εγχειρίδια του Δημοτικού που προορίζονται να χρησιμοποιηθούν από το σχολικό έτος 2027-2028 έχουν ήδη βρεθεί στο επίκεντρο αντιδράσεων.
Στη Γλώσσα της Β΄ Δημοτικού παρουσιάζονται διαφορετικές μορφές οικογένειας μέσα από εικονογραφήσεις. Στην Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή της ΣΤ΄ Δημοτικού η αναφορά είναι πιο αναλυτική, με την παρουσίαση διαφορετικών οικογενειακών σχημάτων, μεταξύ των οποίων και η ομόφυλη οικογένεια.
Και ξαφνικά αυτό παρουσιάζεται ως ιδεολογική επιβολή.
Είναι; Ας κάνουμε ένα βήμα πίσω. Τι ακριβώς φοβίζει σε ένα παιδί επτά ετών η εικόνα μιας οικογένειας με δύο μαμάδες ή δύο μπαμπάδες; Ότι θα μάθει πως υπάρχουν διαφορετικές οικογένειες; Αυτό δεν είναι ιδεολογία. Είναι πραγματικότητα. Ότι θα μάθει να μην κοροϊδεύει ένα παιδί επειδή έχει δύο μαμάδες; Αυτό δεν είναι «woke ατζέντα». Είναι στοιχειώδης παιδαγωγική ευθύνη. Ότι θα καταλάβει πως μια οικογένεια δεν ορίζεται αποκλειστικά από ένα και μοναδικό σχήμα; Αυτό δεν αφαιρεί τίποτα από καμία οικογένεια. Η συμπερίληψη δεν καταργεί την οικογένεια. Καταργεί την ιδέα ότι υπάρχει μόνο ένας τρόπος να είσαι οικογένεια.
Από πότε τα ανθρώπινα δικαιώματα έγιναν «woke agenda»;
Υπάρχει μια θεμελιώδης αντίφαση στη σημερινή πολιτική συζήτηση.
Η ελληνική πολιτεία έχει αναγνωρίσει τον πολιτικό γάμο μεταξύ προσώπων του ίδιου φύλου και την τεκνοθεσία από ομόφυλα ζευγάρια. Η σχετική νομοθετική αλλαγή έγινε το 2024, με τον νόμο 5089/2024.
Δηλαδή, η ίδια πολιτεία που αναγνωρίζει νομικά αυτές τις οικογένειες, θα πρέπει να κάνει ότι δεν υπάρχουν όταν φτάνει στην πόρτα του σχολείου; Αυτό δεν είναι απλώς παράδοξο. Είναι παιδαγωγικά προβληματικό. Δεν μπορείς να λες σε μια οικογένεια ότι είναι ισότιμη ενώπιον του νόμου και ταυτόχρονα να δημιουργείς την εντύπωση ότι η παρουσία της στη σχολική ζωή αποτελεί πολιτικό ζήτημα. Τα παιδιά δεν χρειάζονται πολιτικούς γρίφους. Χρειάζονται μια απλή απάντηση: Υπάρχουν διαφορετικές οικογένειες και όλες αξίζουν σεβασμό.
Αρνούμαστε την πραγματικότητα;
Η ελληνική οικογένεια δεν υπήρξε ποτέ ένα απολύτως ομοιογενές σχήμα. Υπάρχουν οικογένειες με έναν γονέα. Οικογένειες με δύο γονείς. Πολύτεκνες οικογένειες. Ανασυγκροτημένες οικογένειες. Θετές οικογένειες. Οικογένειες όπου τα παιδιά μεγαλώνουν με παππούδες και γιαγιάδες. Οικογένειες που έχουν δημιουργηθεί μετά από διαζύγιο. Και οικογένειες με δύο γονείς του ίδιου φύλου. Η κοινωνία δεν περιμένει την άδεια ενός σχολικού βιβλίου για να αλλάξει. Έχει ήδη αλλάξει. Το σχολείο απλώς καλείται να την αντικρίσει.
Και αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό σημείο της συζήτησης: το σχολικό βιβλίο δεν δημιουργεί την κοινωνική πραγματικότητα. Την αντικατοπτρίζει ή την αποκρύπτει. Όταν ένα παιδί μεγαλώνει σε μια οικογένεια που δεν βλέπει ποτέ στα βιβλία του, το μήνυμα που μπορεί να εισπράξει δεν είναι ότι η οικογένειά του δεν υπάρχει. Είναι ότι δεν θεωρείται αρκετά «κανονική» για να υπάρχει.
Σε ποια ηλικία μιλάμε στα παιδιά για τα αυτονόητα;
Αυτό ίσως είναι το πιο παράξενο ερώτημα από όλα.
«Γιατί ένα παιδί επτά ετών πρέπει να γνωρίζει ότι υπάρχουν οικογένειες με δύο μαμάδες ή δύο μπαμπάδες;» Για τον ίδιο λόγο που πρέπει να γνωρίζει ότι υπάρχουν μονογονεϊκές οικογένειες. Για τον ίδιο λόγο που πρέπει να γνωρίζει ότι κάποια παιδιά ζουν με τον πατέρα τους και τη μητέρα τους, κάποια με έναν γονέα και κάποια με διαφορετικές οικογενειακές δομές. Γιατί η εκπαίδευση δεν έχει ως στόχο να παρουσιάζει στα παιδιά μόνο ό,τι μοιάζει με τη δική τους ζωή. Έχει ως στόχο να τα βοηθά να κατανοούν τον κόσμο στον οποίο ζουν. Και ο κόσμος στον οποίο ζουν είναι διαφορετικός. Αντί λοιπόν να ρωτάμε γιατί ένα παιδί επτά ετών πρέπει να δει μια ομόφυλη οικογένεια σε ένα βιβλίο, θα μπορούσαμε να ρωτήσουμε κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: Γιατί ένα παιδί επτά ετών δεν θα έπρεπε να τη δει; Τι ακριβώς κινδυνεύει να χάσει;
Η ανύπαρκτη οικογένεια
Υπάρχει, βέβαια, και μια ειρωνεία στην υπόθεση. Η συζήτηση πυροδοτήθηκε γύρω από μια οικογένεια που, σύμφωνα με όσα έγιναν γνωστά, δεν αντιστοιχεί σε υπαρκτό πραγματικό οικογενειακό πρόσωπο ή περιστατικό. Και όμως, η δημόσια συζήτηση απέκτησε διαστάσεις πραγματικού πολιτικού πολέμου. Αυτό από μόνο του θα έπρεπε να μας κάνει να αναρωτηθούμε. Μπορεί μια οικογένεια να είναι «ανύπαρκτη» ως συγκεκριμένο πρόσωπο ή παράδειγμα και ταυτόχρονα απολύτως υπαρκτή ως κοινωνική πραγματικότητα; Φυσικά. Ένα σχολικό βιβλίο δεν είναι ληξιαρχείο. Δεν χρειάζεται να παρουσιάζει φωτογραφίες πραγματικών οικογενειών για να μιλήσει για τις οικογενειακές μορφές. Το ερώτημα είναι αν το εκπαιδευτικό υλικό αποτυπώνει με παιδαγωγικά κατάλληλο τρόπο τον κόσμο στον οποίο ζουν τα παιδιά.
Το πραγματικό διακύβευμα είναι η ορατότητα
Η συμπερίληψη δεν αφορά μόνο τα παιδιά που ανήκουν σε μια μειονοτική ομάδα. Αφορά όλα τα παιδιά. Το παιδί μιας ομόφυλης οικογένειας χρειάζεται να βλέπει ότι η οικογένειά του υπάρχει. Το παιδί μιας ετερόφυλης οικογένειας χρειάζεται να μάθει ότι ο συμμαθητής του μπορεί να έχει διαφορετική οικογενειακή πραγματικότητα. Και όλα τα παιδιά χρειάζονται να μάθουν κάτι πολύ απλό:
Η διαφορετικότητα δεν είναι απειλή. Είναι χαρακτηριστικό της κοινωνίας.
Όταν ένα σχολικό βιβλίο παρουσιάζει διαφορετικές οικογένειες, δεν λέει στα παιδιά ότι όλες οι οικογένειες είναι ίδιες. Λέει κάτι πολύ πιο σημαντικό: Ότι η αξία μιας οικογένειας δεν εξαρτάται από το σχήμα της.
Και η κυβέρνηση;
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο πολιτικό κομμάτι της ιστορίας. Δεν γίνεται μια κυβέρνηση να νομοθετεί την ισότητα στον πολιτικό γάμο και την ίδια στιγμή να επιτρέπει, για προεκλογικούς λόγους ή για τη διαχείριση ενός συντηρητικού ακροατηρίου, να δημιουργείται η εντύπωση ότι η ορατότητα των ομόφυλων οικογενειών στα σχολεία είναι κάτι που πρέπει να «επαναξιολογηθεί».
Αν υπάρχουν παιδαγωγικές ενστάσεις για ένα βιβλίο, φυσικά και πρέπει να συζητηθούν. Αν υπάρχουν επιστημονικές ή διδακτικές παρατηρήσεις, να αξιολογηθούν. Αυτό όμως είναι διαφορετικό από το να μετατρέπεται η ύπαρξη μιας οικογένειας σε αντικείμενο πολιτικής διαπραγμάτευσης. Γιατί τότε το μήνυμα δεν αφορά πλέον ένα βιβλίο. Αφορά ανθρώπους. Και κυρίως αφορά παιδιά.
Το σχολείο δεν πρέπει να φοβάται την κοινωνία
Το σχολείο είναι ο χώρος όπου τα παιδιά συναντούν για πρώτη φορά πολλές διαφορετικές πραγματικότητες έξω από το οικογενειακό τους περιβάλλον.
Εκεί θα συναντήσουν παιδιά που μιλούν διαφορετικά, έχουν διαφορετική καταγωγή, διαφορετικές θρησκευτικές ή πολιτισμικές αναφορές, διαφορετικές ικανότητες, διαφορετική οικογενειακή ζωή. Ο ρόλος του σχολείου δεν είναι να εξαφανίσει αυτές τις διαφορές. Είναι να διδάξει στα παιδιά πώς να συνυπάρχουν μέσα σε αυτές. Και αυτό σημαίνει ότι η συμπερίληψη δεν είναι μια «μόδα». Είναι εκπαιδευτική πολιτική. Είναι δημοκρατική παιδεία. Είναι πρόληψη του αποκλεισμού και του bullying. Είναι η προσπάθεια να μη χρειάζεται κανένα παιδί να κρύψει ποιοι είναι οι γονείς του για να γίνει αποδεκτό από τους συμμαθητές του.
Σήμερα, την πρώτη μέρα του σχολείου
Σήμερα, λοιπόν, την πρώτη μέρα του σχολείου, ίσως αξίζει να αφήσουμε στην άκρη για λίγο τον πολιτικό θόρυβο. Να σκεφτούμε τα παιδιά. Το παιδί που θα ζωγραφίσει την οικογένειά του. Το παιδί που θα γράψει για τη μαμά και τον μπαμπά του. Το παιδί που θα γράψει για τη μαμά του. Το παιδί που θα γράψει για τον μπαμπά του. Το παιδί που θα ζωγραφίσει δύο μαμάδες. Το παιδί που θα ζωγραφίσει δύο μπαμπάδες. Το παιδί που μεγαλώνει με έναν γονέα. Το παιδί που έχει χάσει έναν γονέα. Το παιδί που έχει μια οικογένεια διαφορετική από εκείνη που θεωρούσε μέχρι σήμερα αυτονόητη. Κανένα από αυτά τα παιδιά δεν χρειάζεται να ακούσει ότι η οικογένειά του είναι «πολιτική ατζέντα». Χρειάζεται να ακούσει ότι ανήκει. Γιατί τελικά αυτή είναι η ουσία της συμπερίληψης. Όχι να επιβάλουμε στα παιδιά έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής. Αλλά να τους δώσουμε χώρο να μεγαλώσουν χωρίς να μαθαίνουν ότι κάποιοι άνθρωποι αξίζουν λιγότερο επειδή η οικογένειά τους δεν μοιάζει με τη δική μας.
Το σχολείο δεν πρέπει να διδάσκει στα παιδιά ποια οικογένεια είναι «κανονική».
Πρέπει να τους μαθαίνει να αναγνωρίζουν την πραγματικότητα, να σέβονται τη διαφορετικότητα και να συνυπάρχουν με αυτήν. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ουσιαστικό μάθημα της πρώτης ημέρας. Για όλους μας.
