Τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν γυναίκες με αναπηρία, μετανάστριες και άλλες ευάλωτες κοινωνικές ομάδες αναδεικνύουν την ανάγκη για μια κοινωνία που δεν περιορίζεται στην αναγνώριση της διαφορετικότητας, αλλά διασφαλίζει έμπρακτα ίσες ευκαιρίες, πρόσβαση και προστασία.
Η διαφορετικότητα και η συμπερίληψη αποτελούν δύο από τις σημαντικότερες προκλήσεις των σύγχρονων κοινωνιών. Ωστόσο, η πραγματική τους αξία δεν αποτυπώνεται μόνο στις δημόσιες δηλώσεις και στις θεσμικές πρωτοβουλίες, αλλά κυρίως στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι άνθρωποι που βρίσκονται αντιμέτωποι με πολλαπλές μορφές αποκλεισμού.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η προστασία των γυναικών από την έμφυλη βία, ένα πεδίο στο οποίο οι κοινωνικές ανισότητες, η αναπηρία, η οικονομική κατάσταση και η μεταναστευτική εμπειρία μπορούν να δημιουργήσουν πρόσθετα εμπόδια στην πρόσβαση σε υπηρεσίες υποστήριξης.
Τα ευρήματα έρευνας που πραγματοποιήθηκε στις Περιφέρειες Αττικής, Δυτικής Ελλάδας και Ιονίων Νήσων αποκαλύπτουν ότι, παρά τη βελτίωση του θεσμικού πλαισίου, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές αδυναμίες στην πρακτική εφαρμογή των πολιτικών προστασίας.
Η διαφορετικότητα δεν πρέπει να αποτελεί εμπόδιο στην προστασία
Μία από τις σημαντικότερες διαστάσεις της συμπερίληψης είναι η αναγνώριση ότι δεν αντιμετωπίζουν όλες οι γυναίκες τις ίδιες συνθήκες ούτε έχουν τις ίδιες δυνατότητες πρόσβασης σε υπηρεσίες και δικαιώματα.
Μια γυναίκα με αναπηρία μπορεί να συναντήσει εμπόδια προσβασιμότητας όταν αναζητά βοήθεια. Μια μετανάστρια ενδέχεται να δυσκολεύεται να επικοινωνήσει με τις αρμόδιες υπηρεσίες λόγω γλωσσικών περιορισμών. Αντίστοιχα, μια γυναίκα χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα μπορεί να αντιμετωπίζει πρόσθετες δυσκολίες στην αναζήτηση προστασίας.
Σύμφωνα με τα ευρήματα του Παρατηρητηρίου παρακολούθησης πολιτικών για την εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών, φορείς που δραστηριοποιούνται στην υποστήριξη των θυμάτων επισημαίνουν την ανεπαρκή προστασία συγκεκριμένων ομάδων, μεταξύ των οποίων γυναίκες με αναπηρία, μετανάστριες, γυναίκες χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα, καθώς και γυναίκες με ζητήματα ψυχικής υγείας ή εμπειρία χρήσης ουσιών.
Η διαπίστωση αυτή αναδεικνύει μια ουσιαστική πρόκληση: η ίση μεταχείριση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι όλοι χρειάζονται την ίδια υποστήριξη. Αντίθετα, η πραγματική ισότητα προϋποθέτει υπηρεσίες που προσαρμόζονται στις διαφορετικές ανάγκες κάθε ανθρώπου.
Τα στοιχεία που αποκαλύπτουν τα κενά
Η έρευνα, που υλοποιήθηκε από την Κοινωνία Ίσων Ευκαιριών (Equal Society), με εταίρο το Κέντρο Εριφύλη, στο πλαίσιο του προγράμματος PREVENT, καταγράφει σημαντικές ελλείψεις στη λειτουργία των δομών υποστήριξης.
Ειδικότερα, στην Περιφέρεια Αττικής:
• Το 37% των συμμετεχόντων φορέων δήλωσε ότι υπάρχουν εθνικές πολιτικές που δεν εφαρμόζονται σε τοπικό ή περιφερειακό επίπεδο.
• Μόλις το 7% των φορέων ανέφερε ότι οι διαθέσιμοι πόροι επαρκούν για την κάλυψη των αναγκών.
• Η υποστελέχωση, η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού και οι δυσκολίες συνεργασίας μεταξύ υπηρεσιών αναδεικνύονται σε βασικά προβλήματα.
Παράλληλα, στη Δυτική Ελλάδα και στα Ιόνια Νησιά καταγράφονται αντίστοιχες προκλήσεις, με ιδιαίτερη έμφαση στην ανάγκη σταθερής χρηματοδότησης, καλύτερου συντονισμού και ενίσχυσης των υπηρεσιών.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι η ύπαρξη θεσμών και νομοθετικών προβλέψεων δεν αρκεί, εάν δεν συνοδεύεται από τις απαραίτητες υποδομές και τους ανθρώπινους πόρους.
Συμπερίληψη σημαίνει πρόσβαση χωρίς αποκλεισμούς
Η έννοια της συμπερίληψης συνδέεται άμεσα με την προσβασιμότητα, την αξιοπρέπεια και την ουσιαστική δυνατότητα κάθε ανθρώπου να ασκεί τα δικαιώματά του.
Στην περίπτωση των γυναικών που βιώνουν έμφυλη βία, αυτό σημαίνει ότι οι υπηρεσίες προστασίας πρέπει να είναι διαθέσιμες και λειτουργικές ανεξάρτητα από την εθνικότητα, τη γλώσσα, την αναπηρία, την κοινωνική ή την οικονομική κατάσταση.
Η δωρεάν νομική υποστήριξη, η εξειδικευμένη ψυχολογική βοήθεια, η διερμηνεία, η προσβάσιμη ενημέρωση και η δυνατότητα ασφαλούς φιλοξενίας αποτελούν ουσιαστικές προϋποθέσεις για την αντιμετώπιση των ανισοτήτων.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η οικονομική ανεξαρτησία. Η πρόσβαση στην εργασία, η επαγγελματική συμβουλευτική και η υποστήριξη στην εξεύρεση στέγης μπορούν να συμβάλουν καθοριστικά στην προσπάθεια μιας γυναίκας να απομακρυνθεί από ένα κακοποιητικό περιβάλλον και να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μια ασφαλή ζωή.
Από τη θεσμική ισότητα στην καθημερινή πραγματικότητα
Η συμπερίληψη δεν μπορεί να περιορίζεται σε μια γενική αρχή κοινωνικής πολιτικής. Χρειάζεται να ενσωματώνεται στον σχεδιασμό και στη λειτουργία των δημόσιων υπηρεσιών, των κοινωνικών δομών και των μηχανισμών προστασίας.
Η ενίσχυση του ανθρώπινου δυναμικού, η σταθερή χρηματοδότηση, η επιμόρφωση των επαγγελματιών και η δημιουργία αποτελεσματικών μηχανισμών συνεργασίας μεταξύ των φορέων αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για ένα σύστημα που ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες των πολιτών.
Παράλληλα, η συστηματική καταγραφή και αξιολόγηση των παρεχόμενων υπηρεσιών μπορεί να συμβάλει στον εντοπισμό των κενών και στη διαμόρφωση πιο αποτελεσματικών πολιτικών.
Η διαφορετικότητα δεν αποτελεί πρόβλημα που πρέπει να αντιμετωπιστεί. Αποτελεί χαρακτηριστικό κάθε κοινωνίας, το οποίο οφείλει να λαμβάνεται υπόψη κατά τον σχεδιασμό των πολιτικών ισότητας και προστασίας.
Μια κοινωνία χωρίς αποκλεισμούς χρειάζεται πράξεις
Η συζήτηση για τη διαφορετικότητα και τη συμπερίληψη αποκτά πραγματικό νόημα όταν μεταφράζεται σε συγκεκριμένες παρεμβάσεις που βελτιώνουν την καθημερινότητα των ανθρώπων.
Η προστασία από τη βία, η πρόσβαση στη δικαιοσύνη, η οικονομική αυτονομία και η δυνατότητα αναζήτησης βοήθειας χωρίς διακρίσεις δεν αποτελούν προνόμια, αλλά θεμελιώδη δικαιώματα.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι μόνο να αναγνωρίζεται η διαφορετικότητα, αλλά να διαμορφώνονται οι κατάλληλες συνθήκες ώστε κανένας άνθρωπος να μη μένει εκτός του συστήματος προστασίας εξαιτίας των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών ή των κοινωνικών συνθηκών του.
Γιατί μια κοινωνία γίνεται πραγματικά συμπεριληπτική όχι όταν αντιμετωπίζει όλους τους ανθρώπους ως ίδιους, αλλά όταν διασφαλίζει ότι οι διαφορές τους δεν μετατρέπονται σε ανισότητες και αποκλεισμούς.
