Ανάμεσα στην ενδυνάμωση, τις ανισότητες και το «σκάσε και κολύμπα»
Το μέλλον της εργασίας δεν είναι ουδέτερο
Πώς θα μοιάζει η εργασία το 2040; Θα είναι ένας χώρος όπου οι άνθρωποι, στη διαφορετικότητά τους, θα μπορούν να συμμετέχουν ισότιμα και να εξελίσσονται ή ένα περιβάλλον που θα εντείνει τους αποκλεισμούς και τις ανισότητες; Το CEDEFOP, το Ευρωπαϊκό Κέντρο για την Ανάπτυξη της Επαγγελματικής Εκπαίδευσης με έδρα τη Θεσσαλονίκη, επιχειρεί να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα μέσα από τέσσερα εναλλακτικά σενάρια για το μέλλον της εργασίας στην Ευρώπη, με καταλύτη την τεχνητή νοημοσύνη.
Τα σενάρια αυτά δεν αφορούν κάποιο μακρινό, αφηρημένο μέλλον. Αφορούν τους σημερινούς εργαζόμενους και εργαζόμενες, ανθρώπους που θα συνεχίσουν να δουλεύουν μέχρι τα 67 ή και αργότερα, άτομα μεγαλύτερης ηλικίας που θα χρειαστεί να προσαρμοστούν σε νέες τεχνολογίες, αλλά και όσους ήδη βιώνουν επισφάλεια, διακρίσεις ή αποκλεισμό από ευκαιρίες εκπαίδευσης και επαγγελματικής εξέλιξης. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη θα αλλάξει την εργασία, αλλά ποιοι θα ωφεληθούν από αυτή την αλλαγή και ποιοι θα μείνουν πίσω.
Δια βίου μάθηση: υπόσχεση ή παγίδα;
Στο επίκεντρο της μελέτης βρίσκεται η έννοια της δια βίου ανάπτυξης δεξιοτήτων και η απαίτηση οι εργαζόμενοι να αναβαθμίζουν ή να αλλάζουν συνεχώς τις δεξιότητές τους για να παραμείνουν «απασχολήσιμοι». Η δια βίου μάθηση παρουσιάζεται συχνά ως λύση για όλους, όμως στην πράξη μπορεί να λειτουργήσει είτε ως εργαλείο ενδυνάμωσης είτε ως νέος μηχανισμός αποκλεισμού, όταν δεν είναι ποιοτική, προσβάσιμη και ουσιαστικά υποστηριζόμενη. Όταν η ευθύνη της προσαρμογής μεταφέρεται αποκλειστικά στο άτομο, αγνοούνται οι κοινωνικές ανισότητες και οι διαφορετικές αφετηρίες των ανθρώπων.
Σενάριο Α: Ένα μέλλον ευκαιριών – για ποιους;
Στο πιο αισιόδοξο σενάριο, η ευρωπαϊκή οικονομία το 2040 βρίσκεται σε ανάπτυξη, παρά τη γήρανση του πληθυσμού και τη συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού. Η τεχνητή νοημοσύνη συμβάλλει στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και η αγορά γίνεται πιο ευνοϊκή για τους εργαζόμενους, με χαμηλότερη ανεργία και αυξημένη ζήτηση δεξιοτήτων. Οι εργοδότες επενδύουν στους ανθρώπους τους και αναγνωρίζουν τη σημασία δεξιοτήτων που σχετίζονται με τη συνεργασία, την ενσυναίσθηση και τη δημιουργικότητα. Η εργασία συνδέεται περισσότερο με προσωπικές και κοινωνικές αξίες, ενώ τα συστήματα εκπαίδευσης και κατάρτισης γίνονται πιο ευέλικτα και συμπεριληπτικά, δίνοντας χώρο σε περισσότερους ανθρώπους να εξελιχθούν χωρίς αποκλεισμούς.
Σενάριο Β: Όταν ο καθένας παλεύει μόνος του
Στο δεύτερο σενάριο, η τεχνητή νοημοσύνη μετασχηματίζει ριζικά τους χώρους εργασίας, αλλά χωρίς επαρκή στήριξη από το κράτος ή τους εργοδότες. Οι εργαζόμενοι αφήνονται σε μεγάλο βαθμό μόνοι τους να διαχειριστούν τις αλλαγές, με αποτέλεσμα κάποιοι να προσαρμόζονται και άλλοι να μένουν πίσω. Δημιουργείται έτσι ένα εργατικό δυναμικό δύο ταχυτήτων, όπου η ανασφάλεια, το άγχος και η εξουθένωση γίνονται καθημερινότητα. Η ατομική ευθύνη προβάλλεται ως μοναδική λύση, υποβαθμίζοντας τη σημασία της συλλογικής προστασίας και της ισότιμης πρόσβασης στη μάθηση.
Σενάριο Γ: Η κανονικότητα των χαμένων ευκαιριών
Το τρίτο σενάριο περιγράφει ένα μέλλον στο οποίο η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται με αργούς ρυθμούς και χωρίς σαφή στρατηγική. Οι μετασχηματισμοί στην εργασία είναι περιορισμένοι και οι δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης για κοινωνική και οικονομική βελτίωση δεν αξιοποιούνται. Η ανάπτυξη δεξιοτήτων παραμένει στάσιμη και οι ανισότητες συνεχίζουν να υπάρχουν, απλώς χωρίς έντονες ανατροπές. Πρόκειται για ένα μέλλον όπου οι ευκαιρίες χάνονται όχι από σύγκρουση, αλλά από αδράνεια.
Σενάριο Δ: Όταν η τεχνητή νοημοσύνη συγκεντρώνει εξουσία
Το πιο σκοτεινό σενάριο περιγράφει ένα 2040 όπου η τεχνητή νοημοσύνη και η αυτοματοποίηση ελέγχονται από λίγους ισχυρούς παίκτες. Η απώλεια θέσεων εργασίας είναι εκτεταμένη και η επισφάλεια γίνεται ο κανόνας. Οι εργαζόμενοι απασχολούνται όλο και περισσότερο σε άτυπες μορφές εργασίας, χωρίς πρόσβαση σε εκπαίδευση, κοινωνική προστασία ή συλλογική εκπροσώπηση. Η αποδυνάμωση των συνδικάτων και η απουσία ουσιαστικής ρύθμισης οδηγούν σε συγκέντρωση εξουσίας και πλούτου, με σοβαρές επιπτώσεις για τη δημοκρατία, την κοινωνική συνοχή και το περιβάλλον.
Το διακύβευμα: συμπερίληψη ή αποκλεισμός
Και τα τέσσερα σενάρια δείχνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή από μόνη της. Μπορεί να ενισχύσει την ανθρώπινη εργασία και να ανοίξει δρόμους ισότητας ή να επιταχύνει τον αποκλεισμό και τη συγκέντρωση εξουσίας. Το CEDEFOP τονίζει ότι οι επιλογές που γίνονται σήμερα θα καθορίσουν αν το μέλλον της εργασίας θα είναι χώρος αξιοπρέπειας, συμμετοχής και συμπερίληψης ή ένα πεδίο όπου απλώς οι πιο ανθεκτικοί επιβιώνουν.
