«Alpha males», «άνδρες υψηλής αξίας», «body count», «χαμένη θηλυκότητα». Πίσω από φαινομενικά αθώες διαδικτυακές εκφράσεις μπορεί να κρύβονται στερεότυπα που χωρίζουν τους ανθρώπους σε κατηγορίες και παρουσιάζουν τη διαφορετικότητα ως αδυναμία. Η απάντηση βρίσκεται στην εκπαίδευση, στον σεβασμό και στη δημιουργία μιας κουλτούρας πραγματικής συμπερίληψης.

Η οθόνη είναι πλέον ένα από τα βασικά περιβάλλοντα μέσα στα οποία οι νέοι διαμορφώνουν αντιλήψεις για τον εαυτό τους, τις σχέσεις τους και τους ανθρώπους γύρω τους.

TikTok, YouTube, podcasts, Instagram, διαδικτυακές κοινότητες και σύντομα βίντεο δεν προσφέρουν μόνο ψυχαγωγία. Μεταφέρουν πρότυπα για το τι σημαίνει να είσαι άνδρας ή γυναίκα, τι θεωρείται ελκυστικό, ποιος έχει «αξία», πώς πρέπει να συμπεριφέρεται κάποιος μέσα σε μια σχέση και ποια ταυτότητα θεωρείται κοινωνικά αποδεκτή.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον έχει αναπτυχθεί και η λεγόμενη Manosphere ή «ανδρόσφαιρα», ένας ευρύς και ετερογενής χώρος διαδικτυακών κοινοτήτων και δημιουργών περιεχομένου που ασχολούνται με την ανδρική ταυτότητα, τις σχέσεις και τους ρόλους των φύλων.

Το πρόβλημα δεν βρίσκεται σε κάθε συζήτηση γύρω από τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι άνδρες. Οι άνδρες και τα αγόρια έχουν πραγματικές ανάγκες, ανασφάλειες και προβλήματα που αξίζουν χώρο και προσοχή.

Το ζήτημα αρχίζει όταν η αναζήτηση ταυτότητας μετατρέπεται σε απαξίωση του άλλου.

Ένα νέο λεξιλόγιο παλιών στερεοτύπων

Στο διαδίκτυο συναντάμε όλο και συχνότερα εκφράσεις όπως «alpha male», «high-value man», «body count», «παραδοσιακή γυναίκα» ή «χαμένη θηλυκότητα».

Μπορεί να παρουσιάζονται ως χιούμορ, συμβουλές αυτοβελτίωσης ή απόψεις για τις σύγχρονες σχέσεις. Όμως σε ορισμένες περιπτώσεις μεταφέρουν μια πολύ συγκεκριμένη αντίληψη: ότι οι άνθρωποι μπορούν να καταταχθούν σε μια ιεραρχία ανάλογα με το φύλο, την εμφάνιση, τη σεξουαλική τους ζωή, την οικονομική τους κατάσταση ή το κατά πόσο ανταποκρίνονται σε παραδοσιακούς κοινωνικούς ρόλους.

Και εδώ η συζήτηση ξεπερνά τα όρια των σχέσεων.

Αφορά τη διαφορετικότητα και τη συμπερίληψη.

Γιατί μια κοινωνία συμπερίληψης δεν ζητά από όλους να είναι ίδιοι. Δημιουργεί χώρο ώστε οι άνθρωποι να μπορούν να είναι διαφορετικοί χωρίς η διαφορετικότητά τους να γίνεται αιτία υποτίμησης, αποκλεισμού ή βίας.

Όταν ο αλγόριθμος ενισχύει τα στερεότυπα

Ένας νέος μπορεί να ξεκινήσει παρακολουθώντας ένα βίντεο για γυμναστική, αυτοπεποίθηση ή σχέσεις και σταδιακά να έρθει σε επαφή με πολύ διαφορετικό περιεχόμενο.

Οι διαδικτυακές πλατφόρμες έχουν τη δύναμη να επαναφέρουν παρόμοιες θεματικές ξανά και ξανά στην οθόνη μας. Και η επανάληψη έχει σημασία.

Όταν κάποιος ακούει διαρκώς ότι «οι πραγματικοί άνδρες δεν κλαίνε», ότι οι γυναίκες «θέλουν μόνο άνδρες με χρήματα», ότι ένας άνδρας πρέπει να κυριαρχεί για να γίνεται σεβαστός ή ότι συγκεκριμένοι άνθρωποι έχουν μικρότερη «αξία», ένα στερεότυπο μπορεί σταδιακά να αρχίσει να μοιάζει με αυτονόητη αλήθεια.

Δεν σημαίνει ότι όποιος παρακολουθήσει ένα τέτοιο βίντεο θα υιοθετήσει αυτές τις αντιλήψεις ή θα εκδηλώσει επιθετική συμπεριφορά.

Σημαίνει όμως ότι χρειάζεται ψηφιακή παιδεία και κριτική σκέψη.

Να μπορούμε να αναρωτηθούμε: Ποιος μου μιλά; Τι προσπαθεί να με πείσει να πιστέψω; Παρουσιάζει μια ολόκληρη κοινωνική ομάδα σαν να έχουν όλοι τα ίδια χαρακτηριστικά; Καλλιεργεί φόβο ή θυμό απέναντι σε ανθρώπους που είναι διαφορετικοί από εμένα;

Η συμπερίληψη αρχίζει από τη γλώσσα

Οι λέξεις δεν είναι απλώς λέξεις. Διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.

Όταν χαρακτηρίζουμε έναν άνθρωπο αποκλειστικά από την εμφάνισή του, το φύλο του, την καταγωγή του, τη σεξουαλικότητά του, την αναπηρία του, την ηλικία του ή οποιοδήποτε άλλο χαρακτηριστικό, υπάρχει ο κίνδυνος να πάψουμε να βλέπουμε το πρόσωπο πίσω από την κατηγορία.

Το ίδιο συμβαίνει όταν παρουσιάζουμε την ευαισθησία ως «αδυναμία», την επιθετικότητα ως απόδειξη ανδρισμού ή συγκεκριμένα πρότυπα εμφάνισης και συμπεριφοράς ως μοναδικούς δρόμους κοινωνικής αποδοχής.

Η συμπερίληψη προτείνει κάτι διαφορετικό: δεν χρειάζεται να μοιάζουμε για να είμαστε ισότιμοι.

Ένα αγόρι μπορεί να είναι ευαίσθητο χωρίς να είναι λιγότερο αγόρι. Ένα κορίτσι μπορεί να είναι δυναμικό χωρίς να χάνει τη θηλυκότητά του. Ένας άνθρωπος δεν χρειάζεται να χωρέσει σε προκαθορισμένους ρόλους για να αξίζει σεβασμό.

Να μιλήσουμε στους νέους πριν μιλήσει ο αλγόριθμος

Η απάντηση στα στερεότυπα δεν μπορεί να είναι μόνο η απαγόρευση. Χρειάζεται συζήτηση.

Στο σχολείο, στην οικογένεια, στις παρέες και στους χώρους εργασίας χρειάζεται να δημιουργούμε ασφαλή περιβάλλοντα όπου οι νέοι μπορούν να συζητούν για σχέσεις, συναίνεση, όρια, απόρριψη, αυτοεκτίμηση, φύλο και διαφορετικότητα χωρίς φόβο και χωρίς ντροπή.

Χρειάζεται να μάθουμε στα παιδιά και στους νέους ότι η απόρριψη δεν αποτελεί ταπείνωση. Ότι η ζήλια δεν είναι απόδειξη αγάπης. Ότι ο έλεγχος δεν είναι προστασία. Ότι η συναίνεση είναι απαραίτητη σε κάθε υγιή σχέση.

Αλλά χρειάζεται να μιλήσουμε και στα αγόρια για κάτι ακόμη: ότι δεν είναι υποχρεωμένα να είναι συνεχώς δυνατά, κυρίαρχα και αλάνθαστα.

Η συμπερίληψη αφορά και εκείνα.

Σημαίνει ότι μπορούν να εκφράζουν φόβο, στενοχώρια, ανασφάλεια και τρυφερότητα χωρίς να αμφισβητείται η ταυτότητά τους.

Από την ανοχή στην πραγματική συμπερίληψη

Η διαφορετικότητα δεν είναι μια αφηρημένη έννοια ούτε ένα σύνθημα για μια παγκόσμια ημέρα.

Υπάρχει καθημερινά γύρω μας. Υπάρχει στην τάξη όπου συνυπάρχουν παιδιά διαφορετικής καταγωγής. Στον συνάδελφο με αναπηρία. Στον άνθρωπο που δεν ανταποκρίνεται στα στερεότυπα του φύλου του. Στον μεγαλύτερο εργαζόμενο που αισθάνεται ότι η ηλικία του τον καθιστά «ξεπερασμένο». Στον νέο που φοβάται ότι αν εκφράσει αυτό που πραγματικά είναι, θα απορριφθεί.

Συμπερίληψη δεν σημαίνει απλώς να ανεχόμαστε τη διαφορετικότητα. Σημαίνει να δημιουργούμε συνθήκες στις οποίες ο διαφορετικός άνθρωπος δεν χρειάζεται να απολογείται για την ύπαρξή του.

Η πρόληψη ξεκινά πολύ πριν από τη βία

Η αντιμετώπιση της έμφυλης βίας και κάθε μορφής διάκρισης δεν μπορεί να ξεκινά μόνο όταν μια συμπεριφορά έχει ήδη φτάσει στα άκρα.

Χρειάζεται να αρχίζει νωρίτερα.

Από το πρώτο «οι άνδρες είναι έτσι» και «οι γυναίκες είναι αλλιώς». Από το αστείο που ταπεινώνει κάποιον επειδή δεν ανταποκρίνεται σε ένα στερεότυπο. Από την πεποίθηση ότι η διαφορετικότητα είναι απειλή και όχι φυσικό χαρακτηριστικό μιας κοινωνίας.

Γι’ αυτό η εκπαίδευση στη διαφορετικότητα και τη συμπερίληψη δεν αφορά μόνο τις μειονότητες ή εκείνους που βιώνουν διακρίσεις.

Μας αφορά όλους.

Γιατί πριν από τον αποκλεισμό υπάρχει συχνά ένα στερεότυπο. Πριν από το στερεότυπο, μια γενίκευση. Και πριν μια γενίκευση γίνει «αλήθεια», υπάρχει μια στιγμή κατά την οποία μπορούμε να τη συζητήσουμε, να την αμφισβητήσουμε και να επιλέξουμε κάτι διαφορετικό.

Μια κοινωνία στην οποία κανείς δεν χρειάζεται να μειώσει τον άλλον για να αισθανθεί ο ίδιος ότι έχει αξία.