Από την Κυριακή Παπαγιατζόγλου
Η ενίσχυση του AfD δεν αποτελεί πλέον ένα περιφερειακό πολιτικό φαινόμενο στη Γερμανία. Η αυξανόμενη εκλογική του επιρροή ανοίγει μια ευρύτερη συζήτηση για το μέλλον της διαφορετικότητας και της συμπερίληψης στην Ευρώπη και, κυρίως, για το πώς μπορεί να επηρεαστούν οι έξι βασικοί πυλώνες της διαφορετικότητας: φύλο, ηλικία, αναπηρία, εθνική ή εθνοτική καταγωγή, θρησκεία ή πεποιθήσεις και σεξουαλικός προσανατολισμός/ταυτότητα.
Η άνοδος της ακροδεξιάς στη Γερμανία δεν μπορεί πλέον να ερμηνεύεται αποκλειστικά ως ψήφος διαμαρτυρίας. Στις ομοσπονδιακές εκλογές του 2025, το Alternative für Deutschland (AfD) συγκέντρωσε 20,8% των δεύτερων ψήφων, έναντι 10,4% το 2021, και εξέλεξε 152 βουλευτές. Η εκλογική του βάση, επομένως, διευρύνθηκε σημαντικά.
Το κείμενο που αναλύει την εκλογική συμπεριφορά των ψηφοφόρων του AfD δείχνει ότι πίσω από αυτή την άνοδο βρίσκονται διαφορετικές κοινωνικές ομάδες και διαφορετικές μορφές ανασφάλειας. Οικονομικές πιέσεις, φόβος απώλειας της εργασίας και του κοινωνικού status, δημογραφική συρρίκνωση περιοχών της πρώην Ανατολικής Γερμανίας, προβλήματα πρόσβασης σε δημόσιες υπηρεσίες και ανησυχίες γύρω από τη μετανάστευση συναντώνται πολιτικά στην ίδια κάλπη.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η υποστήριξη προς το AfD δεν προέρχεται μόνο από ανέργους ή κοινωνικά αποκλεισμένους. Στις ομοσπονδιακές εκλογές του 2025, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται στην ανάλυση, το κόμμα συγκέντρωσε υψηλά ποσοστά μεταξύ εργατών και ανέργων, όμως τα τρία τέταρτα του εκλογικού του ακροατηρίου αποτελούνταν από υπαλλήλους, δημόσιους λειτουργούς και αυτοαπασχολούμενους.
Το ερώτημα, συνεπώς, δεν αφορά μόνο το «γιατί ανεβαίνει η ακροδεξιά», αλλά και το τι αλλάζει όταν οι πολιτικές θέσεις της αποκτούν μεγαλύτερο βάρος στον δημόσιο διάλογο.
Από την οικονομική ανασφάλεια στην πολιτική της ταυτότητας
Η οικονομική ανασφάλεια από μόνη της δεν αρκεί για να εξηγήσει την ενίσχυση του AfD. Καθοριστικός είναι και ο τρόπος με τον οποίο κοινωνικά προβλήματα ερμηνεύονται πολιτικά.
Η μετανάστευση βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της συζήτησης και συνδέεται με ζητήματα ασφάλειας, κοινωνικών παροχών, δημόσιων υπηρεσιών και κατανομής των πόρων. Όπως επισημαίνει το κείμενο, ακόμη και σε περιοχές όπου το ποσοστό των αλλοδαπών είναι χαμηλότερο από τον εθνικό μέσο όρο, η μετανάστευση μπορεί να παραμένει κυρίαρχη πολιτική ανησυχία.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τη διαφορετικότητα και τη συμπερίληψη. Όταν κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα αρχίζουν να ερμηνεύονται μέσα από ένα σχήμα «εμείς και οι άλλοι», η συζήτηση μετατοπίζεται από το πώς θα συμπεριληφθούν διαφορετικές κοινωνικές ομάδες στο ποιοι θεωρούνται ότι ανήκουν στην κοινωνία και ποιοι όχι.
Και εδώ ακριβώς συναντώνται η πολιτική με τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Οι έξι πυλώνες της διαφορετικότητας μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα
1. Εθνική και εθνοτική καταγωγή
Ο πρώτος και ίσως πιο άμεσα επηρεαζόμενος πυλώνας είναι η εθνική και εθνοτική καταγωγή.
Η αυστηρότερη αντιμεταναστευτική πολιτική αποτελεί κεντρικό τμήμα της πολιτικής ταυτότητας του AfD. Η ενίσχυση τέτοιων θέσεων μπορεί να μεταφέρει το επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης από την ένταξη και τη συμπερίληψη προς αυστηρότερους κανόνες μετανάστευσης, ασύλου και παραμονής.
Από την πλευρά οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, το κρίσιμο ερώτημα είναι κατά πόσο οι πολιτικές αυτές συμβαδίζουν με το δικαίωμα στο άσυλο, την αρχή της μη επαναπροώθησης, την ίση μεταχείριση και την προστασία από τις διακρίσεις. Η Amnesty International έχει, για παράδειγμα, υποστηρίξει ότι η αυστηροποίηση της συζήτησης γύρω από το άσυλο δημιουργεί σοβαρές προκλήσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα στη Γερμανία.
2. Φύλο
Ο δεύτερος πυλώνας αφορά το φύλο και την ισότητα των φύλων.
Η συζήτηση γύρω από την ακροδεξιά στην Ευρώπη συναντά συχνά διαφορετικές αντιλήψεις για την οικογένεια, τους κοινωνικούς ρόλους ανδρών και γυναικών, τις πολιτικές ισότητας και τα αναπαραγωγικά δικαιώματα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνοδος ενός ακροδεξιού κόμματος οδηγεί αυτομάτως σε κατάργηση υφιστάμενων δικαιωμάτων. Σημαίνει όμως ότι πολιτικές που θεωρούνταν εδραιωμένες μπορεί να επανέλθουν στο πεδίο της πολιτικής αντιπαράθεσης.
Για τη διαφορετικότητα και τη συμπερίληψη, το ερώτημα είναι κατά πόσο η ισότητα των φύλων θα εξακολουθήσει να αντιμετωπίζεται ως ενεργός πολιτικός στόχος και όχι απλώς ως τυπική νομική αρχή.
3. Σεξουαλικός προσανατολισμός και ταυτότητα φύλου
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η συζήτηση γύρω από τα δικαιώματα των LGBTQI+ ανθρώπων.
Η Amnesty International επισημαίνει ότι στη Γερμανία εξακολουθούν να καταγράφονται διακρίσεις, απειλές και επιθέσεις εναντίον LGBTQI+ ανθρώπων και υποστηρίζει ότι απαιτείται ισχυρότερη προστασία από τη βία και τις διακρίσεις.
Η πολιτική σημασία της ανόδου του AfD βρίσκεται επομένως και στο κατά πόσο πολιτικές που αφορούν την αναγνώριση της ταυτότητας φύλου, την προστασία από τις διακρίσεις και την ορατότητα των LGBTQI+ ανθρώπων θα ενισχυθούν, θα περιοριστούν ή θα μετατραπούν σε ακόμη πιο έντονα πεδία πολιτικής αντιπαράθεσης.
Για έναν οργανισμό ή μια επιχείρηση που επενδύει στο Diversity & Inclusion, αυτό το περιβάλλον δημιουργεί ένα επιπλέον ερώτημα: τι συμβαίνει όταν οι εταιρικές αξίες συμπερίληψης αρχίζουν να συγκρούονται με μια κοινωνία περισσότερο πολωμένη γύρω από ζητήματα ταυτότητας;
4. Θρησκεία και πεποιθήσεις
Ο τέταρτος πυλώνας αφορά τη θρησκεία και τις πεποιθήσεις.
Η σύνδεση της μετανάστευσης με ζητήματα πολιτισμικής ταυτότητας φέρνει αναπόφευκτα στο επίκεντρο τις μουσουλμανικές κοινότητες και γενικότερα τις θρησκευτικές μειονότητες.
Σε αυτό το επίπεδο, το βασικό ζήτημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων αφορά την ισορροπία ανάμεσα στην ελευθερία έκφρασης, την ελευθερία της θρησκευτικής πίστης και την προστασία των ανθρώπων από διακρίσεις και εγκλήματα μίσους.
Η πρόκληση για μια συμπεριληπτική κοινωνία είναι να μπορεί να διαχειρίζεται πραγματικές κοινωνικές και πολιτισμικές διαφορές χωρίς αυτές να μετατρέπονται σε μηχανισμό συλλογικού αποκλεισμού.
5. Αναπηρία
Η αναπηρία βρίσκεται λιγότερο συχνά στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης γύρω από την άνοδο της ακροδεξιάς, όμως αποτελεί κρίσιμο πυλώνα της διαφορετικότητας.
Η Γερμανία έχει συγκεκριμένες υποχρεώσεις βάσει της Σύμβασης του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες. Το Γερμανικό Ινστιτούτο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει επισημάνει ότι εξακολουθούν να απαιτούνται σημαντικές παρεμβάσεις για την πλήρη εφαρμογή της Σύμβασης.
Εδώ το ζήτημα δεν αφορά μόνο ενδεχόμενες αλλαγές στη νομοθεσία. Αφορά και την πολιτική προτεραιότητα που θα δίνεται στην προσβασιμότητα, την ανεξάρτητη διαβίωση, την ισότιμη εκπαίδευση και την ένταξη των ατόμων με αναπηρία στην αγορά εργασίας.
6. Ηλικία και γενιές
Ο έκτος πυλώνας αφορά την ηλικία και τη συνύπαρξη διαφορετικών γενεών.
Η γερμανική περίπτωση παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς η δημογραφική γήρανση συναντά τη φυγή νεότερων ανθρώπων από συγκεκριμένες περιοχές και την ανασφάλεια μεγαλύτερων εργαζομένων για το οικονομικό τους μέλλον.
Στην πρώην Ανατολική Γερμανία, το δημογραφικό πρόβλημα είναι ιδιαίτερα εμφανές. Περιοχές έχουν χάσει σημαντικό τμήμα του πληθυσμού τους, ενώ η αποχώρηση νεότερων εργαζομένων έχει επηρεάσει την οικονομική και κοινωνική ζωή ολόκληρων κοινοτήτων.
Η συμπερίληψη, επομένως, δεν αφορά μόνο μειονότητες. Αφορά και το κατά πόσο διαφορετικές γενιές αισθάνονται ότι έχουν θέση και προοπτική μέσα στην ίδια κοινωνία.
Το βαθύτερο ζήτημα: ποιος θεωρείται ότι «ανήκει»;
Πίσω από τους έξι πυλώνες βρίσκεται τελικά ένα κοινό ερώτημα: ποιος θεωρείται πλήρες και ισότιμο μέλος μιας κοινωνίας;
Τα ανθρώπινα δικαιώματα βασίζονται στην αρχή ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τα θεμελιώδη δικαιώματα δεν εξαρτώνται από την καταγωγή, το φύλο, τη θρησκεία, την ηλικία, την αναπηρία ή τον σεξουαλικό προσανατολισμό.
Το Γερμανικό Ινστιτούτο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει διατυπώσει ιδιαίτερα έντονη κριτική απέναντι στο AfD, υποστηρίζοντας ότι θέσεις και δημόσιες παρεμβάσεις του κόμματος δημιουργούν κινδύνους για αρχές του κράτους δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Πρόκειται για αξιολόγηση του συγκεκριμένου θεσμού και όχι για ουδέτερη περιγραφή του κόμματος, είναι όμως σημαντική για τη συζήτηση γύρω από τις πιθανές επιπτώσεις της πολιτικής του ενίσχυσης.
Από την κάλπη στην καθημερινότητα και στον χώρο εργασίας
Οι πολιτικές μεταβολές δεν σταματούν στο Κοινοβούλιο. Μπορούν να επηρεάσουν τον δημόσιο λόγο, τις κοινωνικές συμπεριφορές και τελικά το εργασιακό περιβάλλον.
Εάν ζητήματα φύλου, καταγωγής, θρησκείας ή σεξουαλικού προσανατολισμού γίνονται ολοένα περισσότερο αντικείμενο πολιτικής πόλωσης, επιχειρήσεις και οργανισμοί ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωποι με ένα πιο σύνθετο περιβάλλον για τις πολιτικές Diversity, Equity & Inclusion.
Η συμπερίληψη τότε παύει να είναι μόνο υπόθεση του HR. Συνδέεται με την ψυχολογική ασφάλεια, την προστασία από τη διάκριση και την παρενόχληση, την ίση πρόσβαση στην εργασία και την εξέλιξη και, τελικά, με το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να συμμετέχει χωρίς να αποκλείεται εξαιτίας της ταυτότητάς του.
Ένα ευρωπαϊκό φαινόμενο
Η περίπτωση της Γερμανίας δεν εξελίσσεται απομονωμένα. Όπως επισημαίνεται και στην ανάλυση, αντίστοιχες πολιτικές μεταβολές εμφανίζονται σε χώρες όπως η Γαλλία, η Αυστρία και η Ολλανδία. Επανέρχονται κοινές ανησυχίες: οικονομική ανασφάλεια, στεγαστικό πρόβλημα, πίεση στις δημόσιες υπηρεσίες, μετανάστευση και αίσθηση απώλειας ελέγχου.
Το γερμανικό εκλογικό αποτέλεσμα έχει, ωστόσο, ιδιαίτερο συμβολισμό. Στις ομοσπονδιακές εκλογές του 2025, το AfD υπερδιπλασίασε το ποσοστό των δεύτερων ψήφων του, από 10,4% σε 20,8%, και έγινε η δεύτερη μεγαλύτερη κοινοβουλευτική δύναμη με 152 έδρες.
Αυτό δεν επιτρέπει από μόνο του να προβλέψουμε ποιες συγκεκριμένες πολιτικές θα εφαρμοστούν στο μέλλον. Δείχνει όμως ότι θέσεις που μέχρι πριν από λίγα χρόνια βρίσκονταν περισσότερο στην περιφέρεια του γερμανικού πολιτικού συστήματος διαθέτουν πλέον πολύ μεγαλύτερη κοινοβουλευτική και κοινωνική παρουσία.
Το επόμενο τεστ για τη διαφορετικότητα και τα ανθρώπινα δικαιώματα
Η πραγματική δοκιμασία για τη διαφορετικότητα στην Ευρώπη ίσως βρίσκεται ακριβώς εδώ.
Οι έξι πυλώνες της διαφορετικότητας δεν είναι έξι ανεξάρτητα «κουτάκια». Πίσω από το φύλο, την ηλικία, την αναπηρία, την εθνική ή εθνοτική καταγωγή, τη θρησκεία και τον σεξουαλικό προσανατολισμό βρίσκεται μία κοινή αρχή: ότι οι διαφορές μεταξύ των ανθρώπων δεν πρέπει να καθορίζουν την αξία τους ούτε την πρόσβασή τους σε δικαιώματα, ευκαιρίες και κοινωνική συμμετοχή.
Η ενίσχυση του AfD και ευρύτερα της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς καθιστά αυτή τη συζήτηση περισσότερο πολιτική και περισσότερο επίκαιρη. Δεν προδικάζει από μόνη της την εξέλιξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη Γερμανία. Δημιουργεί, όμως, νέα ερωτήματα για το πόσο ανθεκτικές θα αποδειχθούν οι πολιτικές ισότητας και συμπερίληψης όταν αυξάνεται η πολιτική υποστήριξη σε διαφορετικές προσεγγίσεις για τη μετανάστευση, την εθνική ταυτότητα, το φύλο και την οικογένεια.
Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη διάσταση της γερμανικής περίπτωσης για ολόκληρη την Ευρώπη: η διαφορετικότητα και η συμπερίληψη καλούνται πλέον να αποδείξουν ότι δεν αποτελούν απλώς εταιρικές ή θεσμικές πολιτικές, αλλά εφαρμογές μιας βαθύτερης αρχής — ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα ισχύουν για όλους, ακριβώς επειδή είναι ανθρώπινα δικαιώματα.
